II SA/Gl 1435/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Sędziowie, Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Stanisław Nitecki, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 marca 2026 r. sprawy ze skargi Y. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 września 2025 r. nr 010070/680/589462/2025 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin z dnia 26 sierpnia 2025 r. znak sprawy [....]. Decyzją z dnia 26 sierpnia 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (dalej: "ZUS"), znak sprawy [...], w postępowaniu nr [...], działając na podstawie ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1576 ze zm. – dalej: u.p.p.), orzekając wobec Y.K. (dalej: strona, skarżąca), po rozpatrzeniu wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r., odmówił prawa do tego świadczenia. W decyzji wskazano, że dziecko strony utraciło legalny pobyt w Polsce w związku z wyjazdem na Ukrainę w dniu 12 czerwca 2023 r. i brakiem odnotowania ponownego przyjazdu do Polski. Rozbieżności wynikające ze złożonego wniosku o świadczenie wychowawcze z danymi zawartymi w rejestrze Straży Granicznej pomimo wezwania nie zostały wyjaśnione. Strona złożyła odwołanie do Prezesa ZUS, w którym nie zgadzała się z rozstrzygnięciem. Podała m. in., że dziecko w dniu 28 sierpnia 2023 r. przekroczyło granicę Polski wjeżdżając na jej teren jako uchodźca, w związku z prowadzonymi działaniami wojennymi na terenie Ukrainy. Strona dołączyła zaświadczenie, że dziecko uczęszcza do polskiej Szkoły Podstawowej. Zaświadczenie zostało wydane i podpisane przez jej Dyrektora. Uczy się tam nieprzerwanie od 1 września 2023 roku. W dniu 19 września 2025 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1691, dalej - k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania, decyzją nr postępowania jw., orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu podano m. in., że rozstrzygnięcie organu I instancji jest prawidłowe. Organ ponownie dokonał odczytu danych z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Nadal widnieje tam wpis potwierdzający, że dane dziecka dotyczące legalności jego pobytu na terytorium RP nie zostały zmodyfikowane. Okres legalnego pobytu przypadał na daty od 3 marca 2022 r. do 12 czerwca 2023 r. Nie zostały zatem spełnione warunki wynikające z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 337 z późn. zm. – dalej: u.p.o.u.), ponieważ dziecko nie posiada legalnego pobytu na terytorium RP, a to według rejestru prowadzonego przez Straż Graniczną. Strona złożyła skargę na decyzję Prezesa ZUS. Wskazała, że wymagane dokumenty oraz zaświadczenie stwierdzające legalny pobyt dziecka na terenie Rzeczpospolitej Polskiej zostały organowi dostarczone. Dziecko na terenie Rzeczpospolitej Polskiej przebywa legalnie, posiada numer Pesel ze statusem "UKR" oraz uczęszcza do polskiej szkoły. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 § 1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona. W świetle art. 26 ust. 1 pkt 2 u.p.o.u. (w brzmieniu adekwatnym do czasu prowadzenia postępowania) obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli zamieszkuje z dzieckiem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz jeżeli dziecko, na które ubiega się o świadczenie wychowawcze lub otrzymuje świadczenie wychowawcze, realizuje odpowiednio obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązek szkolny albo obowiązek nauki (...), chyba że dziecko jest w wieku, w jakim obowiązki te go nie dotyczą, albo obowiązki te zostały mu odroczone. Organy, ustalając legalność pobytu dziecka na terytorium RP, powołują się wyłącznie na rejestr prowadzony przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Tymczasem powyższa regulacja mówi, że powyższe prawo przysługuje obywatelowi Ukrainy, "którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1". Art. 26 ust. 1 u.p.o.u. nie wprowadza zatem przesłanki wpisu dokonanego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Ma to znaczenie zwłaszcza w sytuacji, kiedy strona podnosi, że ów rejestr nie zawiera danych prawidłowych, zgodnych ze stanem rzeczywistym. Co prawda art. 26 ust. 3a i 3i u.p.o.u. wskazuje, że Komendant Główny Straży Granicznej udostępnia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych informację o okoliczności, o której mowa w art. 11 ust. 2 oraz inne wskazane tam niezbędne dane, jednak – zdaniem Sądu – rejestr taki, jeśli strona przedkłada dokumenty mogące świadczyć o jego niezgodności ze stanem rzeczywistym, nie może być jedynym i przesądzającym źródłem dowodowym. Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 k.p.a.). Organ II instancji w tych okolicznościach stwierdza (s. 2 decyzji), że ponowny przyjazd ww. dziecka na terytorium RP nie został odnotowany przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Strona tymczasem przedłożyła dokument w postaci zaświadczenia Dyrektora Szkoły, że dziecko od 1 września 2023 r. uczęszcza do tej placówki, znajdującej się na terytorium RP. Dokument w postaci zaświadczenia Dyrektora został jednak całkowicie zlekceważony, a oparto się na rejestrze, co do którego aktualności można mieć wątpliwości. Wynika z niego, że dziecko wyjechało z terytorium RP i nie wróciło, a inna dokumentacja będąca w posiadaniu ZUS świadczy o tym, że dziecko uczy się w Polsce. Także zaświadczenie z rejestru Pesel z 24 lipca 2025 r. wskazuje, że posiada ono status "UKR – Cudzoziemiec, któremu nadano numer PESEL w związku z konfliktem na terytorium Ukrainy". Kwestie te nie zostały wyjaśnione w sposób należyty. Organ rozstrzygnął wątpliwości co do stanu faktycznego na niekorzyść strony, pomimo tego, że miał możliwość ich usunięcia przy pomocy dostępnych środków dowodowych (art. 81a § 1 k.p.a.). NSA w wyroku z 13 września 2024 r., sygn. I OSK 2263/23, stwierdził, że organ nie mógł ograniczyć postępowania dowodowego wyłącznie do sprawdzenia danych z rejestru. Przyznanie świadczenia uzależniono bowiem od legalności pobytu, a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Organ nie mógł pominąć dowodów jakimi dysponował, a które wskazywały odmiennie niż wpisy Straży Granicznej. Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu. Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. Ponownie rozpatrując sprawę organy administracji uwzględnią powyższą ocenę prawną. Wniosek powinien być rozpoznany wszechstronnie, z uwzględnieniem powyższych okoliczności. Należy uwzględnić wszystkie dostępne dowody mające znaczenie dla rozstrzygnięcia, a nie jedynie ich część. Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym nastąpiło zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.