II SA/Gl 1469/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 28 czerwca 2023 r. nr SKO.4106.398.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia 20 marca 2023 r. nr [...], 2. umarza postępowanie administracyjne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 28 czerwca 2023 r. nr SKO.4106.398.2023, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.) w związku z art. 1, art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 11 i pkt 21, art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. - dalej u.ś.r.), po rozpoznaniu odwołania J. K. (dalej – Skarżący, Wnioskodawca), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta C. (dalej – organ I instancji) z dnia 20 marca 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent Miasta decyzją z dnia 21 listopada 2022 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku Skarżącego, odmówił przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad babcią M. K. Wskutek odwołania Wnioskodawcy, Kolegium decyzją z dnia 9 stycznia 2023 r. nr SKO.4106.1313.2022 uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało mu sprawę do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że materiał dowodowy w sprawie nie pozwala na stwierdzenie, czy opieka sprawowana przez Skarżącego spełnia cechy opieki, o której stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r., a tym samym czy uprawnia go do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolejną decyzją z dnia 20 marca 2023 r. organ I instancji ponownie odmówił Wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W jej uzasadnieniu wskazano, że Skarżący nie spełnia warunku, o których mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Otóż, zdaniem organu, wprawdzie babcia Skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, jednak nie można ustalić od kiedy ta niepełnosprawność istnieje. Ponadto zwrócono uwagę, że Skarżący w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 października 2022 r. pobierał specjalny zasiłek opiekuńczy, co stanowi przeszkodę przyznania świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. W odwołaniu z dnia 5 kwietnia 2023 r. Skarżący zanegował rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. Podniósł w nim, że jego babcia ma [...] lat i wymaga stałej opieki. Podkreślił przy tym, że jest jedyną osobą, która może ową opiekę zapewnić. Kolegium decyzją z dnia 28 czerwca 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ odwoławczy uznał, że Wnioskodawcy nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, lecz z innych przyczyn niż zostało to wskazane w decyzji organu I instancji. Mianowicie, zdaniem Kolegium, rozmiar i zakres opieki Skarżącego nad babcią nie uzasadnia konieczności rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Otóż czynności takie jak: przygotowanie i podawanie posiłków, podawanie leków 3 razy dziennie według zaleceń lekarzy, organizowanie domowych wizyt lekarskich, realizowanie recept, załatwianie spraw urzędowych, pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, sprzątanie, robienie zakupów, przygotowywanie świeżej odzieży oraz bielizny osobistej, wykonywane są przez osoby pracujące poza godzinami zatrudnienia. Ponadto Kolegium podniosło, że z wywiadu środowiskowego wynika, iż babcia Wnioskodawcy nie jest osobą leżącą, jak również nie jest osobą pampersowaną, po domu porusza się samodzielnie. W związku z tym, w ocenie Kolegium, czynności te nie świadczą o stałym i tak dużym zaangażowaniu Skarżącego w opiekę nad niepełnosprawną babcią, by nie mógł on podjąć zatrudnienia. Następnie organ odwoławczy zanegował stanowisko organu I instancji o wystąpieniu przeszkody opisanej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przyjął bowiem – opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W tej sytuacji Kolegium zdecydowało o utrzymaniu w mocy rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego. W skardze z dnia 21 lipca 2023 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Wnioskodawca zarzucił decyzji Kolegium: 1) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 80 k.p.a. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów i błędną ocenę materiału dowodowego polegającą na uznaniu, że zakres opieki Wnioskodawcy nad jego babcią nie uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia, podczas gdy jej charakter i zakres wskazuje, że opieka ta nosi znamiona stałej i długotrwałej, a jej sprawowanie uniemożliwia podjęcie zatrudnienia; 2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że zakres opieki Wnioskodawcy nad niepełnosprawną babcią nie uniemożliwia mu zatrudnienia i uznanie, że brak jest bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki, podczas gdy zakres sprawowanej opieki wskazuje, że ma ona charakter stały i długotrwały, a jej sprawowanie uniemożliwia podjęcie zatrudnienia. Wobec tych zarzutów Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi II instancji do ponownego rozpatrzenia, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego. Argumentując zasadność zarzutów Wnioskodawca podniósł, że stanowisko Kolegium jest sprzeczne z ustaleniami wywiadu środowiskowego. Otóż organ odwoławczy przyjął, że babcia nie jest osobą leżącą, która samodzielnie porusza się po mieszkaniu podczas, gdy we wspomnianym dokumencie stwierdza się, że przemieszcza się ona przy asyście innej osoby. Dlatego też koniecznym jest udzielanie jej pomocy w drodze do toalety, jak również przy wstaniu z niej. Dodał, że z racji na wiek babcia wymaga wsparcia niemal przy każdej czynności. Sprawowanie opieki przez całą dobę – jak twierdzi Wnioskodawca – wyklucza podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, lecz z innych przyczyn niż te, które zostały w niej wymienione. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. Zgodnie z jego ust. 1 pkt 4, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z dniem 1 stycznia 2024 r. - na mocy art. 43 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm. – dalej u.ś.w.) -znowelizowano ustawę o świadczeniach rodzinnych, w tym m.in. jej art. 17 ust. 1. Obecnie przepis ten stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 oraz z 2022 r. poz. 2140) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka, 4) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego - jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18 roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Analiza tego uregulowania prowadzi do jednoznacznego wniosku, że ustawodawca w obecnym stanie prawnym przewidział, że o świadczenie pielęgnacyjne mogą ubiegać się osoby w nim wymienione z tytułu opieki jedynie nad osobą niepełnosprawną, która nie ukończyła 18 roku życia. Tym samym wyraźnie zawężono krąg uprawnionych. Wcześniej wiek osoby wymagającej opieki nie warunkował uprawnienia do świadczenia. W niniejszej sprawie Skarżący domaga się przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią. Nie ulega wątpliwości zatem, że z racji na wiek osoby wymagającej wsparcia ze strony bliskich, świadczenie to nie może być przyznane Wnioskodawcy. Ponieważ podanie w tej materii wpłynęło do organu I instancji w poprzednim stanie prawnym koniecznym jest wyjaśnienie relacji pomiędzy tą okolicznością a wprowadzonym nowym brzmieniem art. 17 ust. 1 u.ś.r. W tym celu sięgnąć należy do przepisów intertemporalnych, a nade wszystko do art. 63 ust. 1 u.ś.w. Zgodnie z nim w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Wykładnia literalna art. 63 ust. 1 u.ś.w. pozwala na wyrażenie stanowiska, że przepisy w brzmieniu sprzed nowelizacji należy stosować jedynie do spraw, w których do dnia 31 grudnia 2023 r. powstało prawo do świadczenia. Inaczej rzecz ujmując, "stara ustawa" ma zastosowanie tam, gdzie w drodze decyzji organ przyznał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przed końcem roku 2023. W konsekwencji, negatywne rozstrzygnięcia, tj. odmawiające przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podlegają uregulowaniom obowiązującym od 1 stycznia 2024 r. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że w kontrolowanym przypadku nie znajdą zastosowania dotychczasowe przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. w brzmieniu sprzed nowelizacji. Wynika to z faktu, że w 2023 r. Skarżący nie nabył prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, czego dowodzi pozostająca w obrocie prawnym ostateczna decyzja odmawiająca mu prawa do wspomnianego świadczenia. Dodatkowo należy podkreślić, że osoba niepełnosprawna wymagająca opieki jest osobą pełnoletnią, co obecnie stanowi przesłankę negatywną dla pozyskania świadczenia pielęgnacyjnego. W tej sytuacji postępowanie dotyczące przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad pełnoletnią osobą niepełnosprawną stało się bezprzedmiotowe, co uzasadnia jego umorzenie. Wyjaśnić należy, że bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego to brak przedmiotu postępowania. Przesłanka bezprzedmiotowości występuje wtedy, gdy brak jest podstaw prawnych do merytorycznego rozstrzygnięcia danej sprawy w ogóle lub nie ma ich do rozpoznania sprawy w drodze postępowania administracyjnego. Mając na uwadze powyższe, Sąd działając na podstawie art. 145 § 3 w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji i umorzył postępowanie administracyjne. Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skarżący nie był również reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Z tego też względu Sąd nie orzekł o zwrocie kosztów postępowania sądowego. Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem Kolegium w tym zakresie i brakiem żądania strony o przeprowadzenie rozprawy, przy czym strona została pouczona o możliwości zgłoszenia takiego żądania w terminie 14 dni od zawiadomienia o treści wniosku Kolegium.