II SA/Gl 1498/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi I. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 13 lipca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1485/2023/11624 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 22 grudnia 2022 r. nr [...]. Prezydent Miasta S. decyzją z dnia 22 grudnia 2022 r., znak [...], wydaną na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a, art. 2 pkt 11, art. 23 oraz art. 28 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (obecnie j.t. Dz. U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm. – dalej u.p.o.u.a.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 775 ze zm. – dalej k.p.a.), uznał, że kwoty wypłacone za okres od 1 października 2014 r. do 31 grudnia 2014 r. w wysokości 1149,89 zł, za okres od 1 lutego 2015 r. do 30 kwietnia 2015 r. w wysokości 995,11 zł; za okres od 1 lipca 2015 r. do 30 września 2015 r. w wysokości 1033,28 zł, na rzecz I. L. (dalej: strona, skarżąca) były nienależnie pobranymi świadczeniami z funduszu alimentacyjnego. Jednocześnie organ zobowiązał stronę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ustalonych decyzją w łącznej kwocie 3.178,28 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następnego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. W uzasadnieniu podano m. in., że decyzją z dnia 8 października 2014 r. ww. organ przyznał prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla uprawnionego P. L. na okres od 1 października 2014 r. do 30 września 2015 r. w kwocie 500 zł miesięcznie. W aktach sprawy znajdował się tytuł wykonawczy z dnia 22 marca 1011 r., na mocy którego S. L. został zobowiązany do łożenia na rzecz strony oraz P. L. alimentów w kwocie po 800 zł miesięcznie. Na podstawie powyższego orzeczenia Komornik Sądowy zgodnie z wnioskiem prowadził postępowanie egzekucyjne przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu. Następnie w dniu [...] r. Sąd Rejonowy w S. wydał wyrok, na mocy którego pozbawił wykonalności tytuł wykonawczy z dnia 22 marca 2011 r. w części dotyczącej pkt. 1, w zakresie alimentów należnych P. L., to jest ponad kwotę 9.009,27 zł. Wyrok uprawomocnił się z dniem [...] r. W uzasadnieniu wyroku Sąd podkreślił, że z ugody sądowej zawartej w 2011 r. P. L. łącznie należało się 44.800 zł alimentów, obliczając czasookres działania tej ugody. Sąd przyjął, że z tej kwoty zobowiązany do alimentacji zapłacił na rzecz syna łącznie 35.790,73 zł i w tym zakresie spełnił swój obowiązek. Zwrócono również uwagę na wyrok Sądu Rejonowego w S. z dnia [...] r. sygn. akt [...], na mocy którego uchylono obowiązek alimentacyjny S. L. wobec strony z dniem 7 marca 2013 r., co z kolei musi rzutować na fakt, że kwoty wpłacane na rzecz strony, począwszy od płatności jakiej dłużnik dokonał 22 marca 2013 r., należy zaliczyć na poczet alimentów należnych P. L.. Reasumując, z chwilą uprawomocnienia się wyroku z dnia [...] r. zaczęły obowiązywać zawarte w nim ustalenia. Zatem pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, na podstawie którego wobec zobowiązanego było prowadzone postępowanie egzekucyjne, w konsekwencji spowodowało, że uprawnienie P. L. do alimentów od ojca wygasło w okresach wskazanych w wyroku Sądu Rejonowego w S.. W dniu 8 października 2014 r., kiedy wydana została ww. decyzja, prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla uprawnionego P. L. przysługiwało stronie jako przedstawicielowi ustawowemu i zostały one przyznane zgodnie z wymogami ustawy. Skoro zatem po dniu wydania przedmiotowej decyzji zaistniały okoliczności powodujące ustanie bądź wstrzymanie tego prawa, to musi to skutkować koniecznością wydania decyzji o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeniach z funduszu alimentacyjnego. W odwołaniu strona nie zgodziła się z rozstrzygnięciem. Nie zawarła tam szczegółowej argumentacji. Zwróciła jedynie uwagę na zły stan zdrowia i sytuację materialną. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO) decyzją z dnia 13 lipca 2023 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1485/2023/11624, wydaną na podstawie art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazano m. in., że rozstrzygniecie organu I instancji było prawidłowe. Podzielono wskazane tam ustalenia faktyczne i prawne. Doszło do wypłacenia świadczeń pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ich ustanie. Skargę na ww. decyzję wniosła strona. Nie zawarła tam szczegółowej argumentacji. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Podał, że działał na podstawie i w granicach prawa, a rozstrzygnięcie znajduje umocowanie w zgromadzonym materiale dowodowym. W uzasadnieniu powtórzył swą poprzednią argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 roku, poz. 1634 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 §1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. W świetle art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu oznacza to "(...) świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części (...)." Z kolei art. 23 ust. 1 ww. ustawy stwierdza, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Organ odwoławczy stwierdził m. in. (s. 5 decyzji), że "W momencie wydania decyzji z dnia 8 października 2014 r. (...) prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla uprawnionego (...) przysługiwało stronie jako przedstawicielowi ustawowemu i zostały one przyznane zgodnie z wymogami ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Okoliczności powodujące ustanie bądź wstrzymanie tego prawa zaistniały dopiero po dniu wydania przedmiotowej decyzji." W tym kontekście należy dostrzec, że w art. 23 ust. 1 oraz w art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. mowa jest o "świadczeniu nienależnie pobranym", a nie o "nienależnym świadczeniu". O ile bowiem z nienależnym świadczeniem mamy do czynienia wówczas, gdy istnieją obiektywne okoliczności stojące na przeszkodzie do jego pobierania, jak np. śmierć dłużnika alimentacyjnego, o tyle pojęcie świadczenia nienależnie pobranego wprowadza już pewien element subiektywnej oceny sytuacji, odnoszący się do właściwości osoby uprawnionej, stanu jej wiedzy i świadomości braku podstaw do pobierania uprzednio przyznanego jej świadczenia. Potrzeba rozróżnienia tych dwóch pojęć sygnalizowana jest również w orzecznictwie sądów administracyjnych, dotyczącym świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stąd też obowiązek zwrotu powinien obciążać tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że się ono jemu nie należy (np. wyrok WSA w Gliwicach z 5 maja 2023 r., II SA/Gl 147/23 i podane tam orzecznictwo). Kwestie subiektywne nie mają znaczenia jedynie w przypadku, kiedy świadczenie zostało "wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia" (art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a.). Ten przypadek jednak nie miał miejsca. SKO przywołało bowiem podstawę z art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. Organy nie rozpoznały sprawy z powyższego punktu widzenia, choć powinny poczynić odpowiednie ustalenia faktyczne i prawne. Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., przy odstąpieniu od dalej idącej kontroli prawidłowości zastosowania w niniejszej sprawie prawa materialnego. Kontrola zastosowania prawa materialnego następuje dopiero po ustaleniu rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, w odniesieniu do którego mają znaleźć zastosowanie normy prawa materialnego w niewadliwie przeprowadzonym postępowaniu. Zatem kontrola przestrzegania przez organy administracyjne norm prawa materialnego może być przeprowadzona dopiero w ostatniej kolejności (zob. wyrok NSA z 10 lutego 1981 r., sygn. SA 910/80, ONSA 1981, nr 1, poz. 7; T. Woś [red.], Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 757 – 757). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne oraz prawne. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.