II SA/Gl 1625/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędzia WSA Rafał Wolnik, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2023 r. sprawy ze skargi R. B. (B.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 13 września 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2645/2022/13751/ w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem z tytułu rozpoczęcia szkoły uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia 27 sierpnia 2021 r. Nr [...] Burmistrz Miasta T. przyznał R. B. prawo do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na dwójkę jego dzieci na okres od 1 listopada 2021r. do 31 października 2022 r., w wysokości 157,73 zł miesięcznie. Decyzją nr [...] z dnia 4 lipca 2022 r., zapadłą w wyniku wznowienia postępowania, organ odmówił przyznania świadczenia na wskazany okres. Przyczyną wznowienia postępowania i wydania nowej decyzji był fakt, że do dochodu rodziny strony nie doliczono dochodu żony wnioskodawcy osiąganego z wynajmu nieruchomości. Postanowieniem z dnia 27 lipca 2022 r. zostało wszczęte postępowanie w sprawie ustalenia oraz zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych a następnie decyzją z dnia 11 sierpnia 2022 r. nr [...] Burmistrz Miasta T. postanowił: - uznać zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego wypłacony na dzieci strony za okres od 1 listopada 2021 r. do dnia 30 czerwca 2021 r. w łącznej wysokości: 1261,84zł za nienależnie pobrany, - zobowiązać stronę do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego Odwołanie od tej decyzji złożył jej adresat. Podniósł, że nie doszło z jego strony do jakiegokolwiek celowego działania, które miałoby złamać zasady przyznawani świadczeń. Składając elektronicznie wniosek o zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego, zgodnie właśnie z zasadami i wytycznymi, uzupełnił poprawnie wszystkie wymagane pola. We wniosku nie ma miejsca na zadeklarowanie dochodów. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Wskazało, że zgodnie z art.30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych "Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się [...] świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego". Jednocześnie ust. 1 tego artykułu stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W ocenie organu odwoławczego ustalenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz nałożenie obowiązku ich zwrotu jakie zostało nałożone na stronę postępowania jest oparte na obowiązującej normie prawa powszechnie obowiązującego. Kwota nienależnie pobranych świadczeń jest prawidłowo wyliczona. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożył jej adresat wskazując na okoliczności podniesione wcześniej w odwołaniu. Zarzucił również SKO w Katowicach, że to nie odniosło się do treści jego odwołania. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a." wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390), "osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu". Jednocześnie zgodnie z ust. 2 pkt 4 tego artykułu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się [...] świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego". Sąd ma świadomość, iż treść powyższego przepisu jest jasna. Również orzecznictwo sądowoadministracyjne wskazuje na związany charakter decyzji wydanej w oparciu o wyżej wskazane przepisy. Jak się jednak wydaje nie można przy ich wykładni zupełnie abstrahować od zaistniałych w sprawie uwarunkowań i ich oceny z punktu widzenia podstawowych zasad postępowania administracyjnego. W rozstrzyganej sprawie strona złożyła wniosek o przyznanie zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na dwójkę dzieci. Po dokonaniu ustaleń, między innymi w zakresie dochodów rodziny skarżącego, świadczenia zostały przyznane. Należy również przypuszczać, że zostały one wydatkowane, zgodnie z przeznaczeniem czyli na zaspokojenie potrzeb dzieci strony. Jak się jednak okazało, ustalenie dochodu rodziny strony było błędne. Z przedstawionych akt administracyjnych nie wynika, kto błąd w dokonanych ustaleniach popełnił. W pewnym uproszczeniu można więc przyjąć, iż wnioskodawca wypełnił swoje obowiązki w zakresie informowania organu o wszystkich istotnych okolicznościach sprawy. Następnie, po przyznaniu świadczeń, wydatkował je, najprawdopodobniej zgodnie z przeznaczeniem. W wyniku błędu podmiotu stosunku administracyjnoprawnego został zobowiązany do zwrotu wykorzystanych świadczeń. W ocenie Sądu rozstrzygnięcie w tak przedstawionym stanie faktycznym wymaga pwytjaśnienia dodatkowej, niezwykle istotnej z punktu widzenia praworządności kwestii jaką jest to, czy w takcie postępowania wyjaśniającego skarżący uchybił wymaganiom prawa. Nie ulega wątpliwości, że przepis art. 30 ust. 1 ustawy formułuje definicję legalną wyrażenia "nienależnie pobrane świadczenie". Jednakże w ocenie Sądu pojęcie "nienależnie pobranego świadczenia", odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro więc art. 30 ust. 1 ustawy mówi o zwrocie "świadczenia nienależnie pobranego" to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por.m.in. wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 751/16 – za CBOSA). W ocenie Sądu wyżej przedstawione stanowisko jest prawidłowe i uwzględnia wymagania przewidziane zarówno przepisami kodeksu postępowania administracyjnego, jak i Konstytucji RP. Dlatego też organ I instancji ponownie podejmując postępowanie powinien ustalić dwie okoliczności. Pierwsza, to przyczyna błędnego ustalenia dochodu strony, co następnie stało się przyczyną wznowienia postępowania. Druga – to na co zostały wykorzystane środki pochodzące z wypłaty świadczeń. Jeśli zostanie jednoznacznie ustalone, że strona "nie zawiniła" przy ustalaniu prawa do świadczenia i to ostatnie zostało wykorzystane zgodnie z przeznaczeniem, organ umorzy postępowanie w sprawie. Jeśli zaś strona przyczyniła się do powstania błędu przy ustalaniu prawa do świadczenia lub jeśli nie zostało wykorzystane zgodnie z prawem, organ orzeknie o obowiązku jego zwrotu. Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ administracji wodnej weźmie pod uwagę wyżej poczynione rozważania Sądu. ----------------------- 1