II SA/Gl 1653/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 września 2025 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 25 października 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1776/2024/16746 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 14 sierpnia 2024 r. nr [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 25 października 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1776/2024/16746, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania B. S. (dalej – Skarżąca, Strona), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. (dalej – organ I instancji, Prezydent Miasta) z dnia 14 sierpnia 2024 r. nr [...] uznającą, że B. S. w okresie od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r. nienależnie pobrała świadczenie z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 3.455 zł, a także zobowiązującą ją do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 3.455 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z dnia 23 września 2016 r. nr [...] organ I instancji przyznał Skarżącej prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego dla syna M. O. na okres od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r. w wysokości 500 zł miesięcznie. Po wszczęciu z urzędu i przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, organ I instancji decyzją z dnia 14 sierpnia 2024 r. uznał, że Skarżąca w okresie od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r. nienależnie pobrała świadczenie z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 3.455 zł, a także zobowiązał ją do zwrotu tych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu Prezydent Miasta wskazał, że Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w S. pismem z dnia 26 lutego 2024 r. poinformował, że Skarżąca umorzyła całość zaległości dłużnika alimentacyjnego wraz z odsetkami. Potwierdziła jednocześnie, że otrzymywała alimenty bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego. Z korespondencji przekazanej przez dłużnika wynika, że na rzecz syna przekazał Skarżącej w dniach: 7 października 2016 r. kwotę 300 zł, 21 października 2016 r. kwotę 300 zł, 10 listopada 2016 r. kwotę 255 zł, 1 stycznia 2017 r. kwotę 300 zł, 23 stycznia 2017 r. kwotę 300 zł, 12 lutego 2017 r. kwotę 400 zł, 5 marca 2017 r. kwotę 300 zł, 12 marca 2017 r. kwotę 300 zł, 27 marca 2017 r. kwotę 400 zł, 2 maja 2017 r. kwotę 250 zł, 11 lipca 2017 r. kwotę 400 zł, 23 sierpnia 2017 r. kwotę 350 zł, 15 września 2017 r. kwotę 300 zł. Organ I instancji powołując się na art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1205 z późn. zm. – dalej u.p.o.a.) wskazał, że w związku z otrzymaniem przez Skarżącą powyższych kwot z tytułu alimentów bezpośrednio od ojca dziecka w sytuacji, gdy wypłacane jej były świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wszczął postępowanie uznając, że kwoty świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacone Skarżącej za miesiące: październik 2016 r. w kwocie 500 zł, listopad 2016 r. w kwocie 255 zł, styczeń 2017 r. w kwocie 500 zł, luty 2017 r. w kwocie 400 zł, marzec 2017 r. w kwocie 500 zł, maj 2017 r. 250 zł, lipiec 2017 r. w kwocie 400 zł, sierpień 2017 r. 350 zł i wrzesień 2017 r. 300 zł są nienależnie pobranymi świadczeniami. W odwołaniu z dnia 16 września 2024 r. Skarżąca powołując się na przykładowe orzecznictwo sądów administracyjnych wskazała, że są dwie przesłanki nienależności świadczenia: obiektywna i subiektywna. Obiektywną przesłanką jest brak uprawnień do świadczenia, natomiast przesłanką subiektywną jest świadomość nieprzysługiwania świadczenia, którą można przypisać już w dacie otrzymania świadczenia. Dopiero zaistnienie obydwu przesłanek pozwala na stwierdzenie, że świadczenie zostało nienależnie pobrane. Jej zdaniem, w świetle tych uwag, nie można przypisać jej świadomości działania, a zatem nie jest spełnione kryterium subiektywne, o którym mowa w art. 23 ust. 1 u.p.o.a. Załączając zaświadczenie o stanie zdrowia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] z dnia 13 sierpnia 2024 r. oraz inne kopie dokumentów medycznych wskazała, że od 2004 r. choruje na [...] oraz przewlekle zaburzenia nastroju - [...]. Zauważyła, że w zaświadczeniu stwierdza się, że pomimo leczenia w objawach utrzymują się przewlekłe iluzje i pojedyncze halucynacje słuchowe, stany nastawień i interpretacji ksobnych, prześladowczych, katastroficznych, a także dwubiegunowe zaburzenia nastroju, dominuje dezorganizacja myślenia, działania i woli. Ponadto występują trudności w planowaniu i rozumieniu codziennych czynności "i wynikające z tego zaniedbania tak urzędowe, jak i domowe". Końcowo podkreśliła, że zaistniały również szczególne, nadzwyczajne okoliczności uzasadniające zastosowanie przesłanek z art. 23 ust. 8 u.p.o.a. warunkujące ewentualne umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Kolegium nie przychylając się do argumentacji Strony, zaskarżoną decyzją z dnia 25 października 2024 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. Organ odwoławczy stwierdził, że działanie Skarżącej polegające na pobraniu alimentów niezgodnie z kolejnością wynikającą z przepisów, tj. bezpośrednio od ojca dziecka – dłużnika alimentacyjnego w okresie od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r. wypełnia znamiona świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.a. Dlatego też świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone Stronie w okresie od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r., w kwotach wskazanych w decyzji organu I instancji, są świadczeniami nienależnie pobranymi. Uwzględniając aktualne stanowisko sądów administracyjnych i przywołując wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lutego 2024 r. sygn. akt I OSK 297/23, Kolegium wskazało, że w art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. ustawodawca nie przewidział dokonywania oceny zachowania osoby pobierającej świadczenia przez pryzmat stanu jej świadomości. Zaznaczył, że w związku ze złożeniem przez Skarżącą wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń w treści odwołania będzie on przedmiotem odrębnego postępowania administracyjnego, które przeprowadzi organ I instancji, zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Końcowo podniósł, że stanowisko organu I instancji zawarte w zaskarżonej decyzji jest prawidłowe i kształtuje w sposób pozytywny świadomość społeczną, gdyż pobieranie świadczeń z funduszu alimentacyjnego finalnie obciąża wszystkich podatników. Organy administracji są związane normami racjonalnego ustawodawcy i je stosują. Nie można, zdaniem organu, wypłacać świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych w przypadkach, gdy osoby te nie spełniają kryteriów ustawowych do otrzymywania przyznanych im świadczeń na ich rzecz. W skardze z dnia 19 listopada 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Strona w całości powtórzyła twierdzenia podniesione w odwołaniu i załączając do niej tożsame kopie dokumentów, jak przy odwołaniu. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem sprawy jest ustalenie, czy zaistniały podstawy do uznania, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od października 2016 r. do września 2017 r. zostało nienależnie pobrane. Przystępując do rozważań w pierwszej kolejności wskazać przyjdzie, że organy obu instancji nieprawidłowo określiły adresata decyzji, którym winien być syn Skarżącej, a nie Skarżąca. Otóż w myśl art. 2 pkt 11 u.p.o.a. osobą uprawnioną jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Wywieść stąd należy, że stroną w znaczeniu materialnoprawnym w sprawach świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest zawsze uprawniony, natomiast przedstawiciel ustawowy reprezentuje jedynie interesy małoletniego (zob. wyrok NSA z dnia 1 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 2424/11, Lex nr 1215515; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 2 kwietnia 2019 r. sygn. akt IV SA/Wr 532/18, Lex nr 2691804). Inaczej rzecz ujmując, osobą uprawnioną do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest wyłącznie osoba (dziecko małoletnie bądź pełnoletnie), która nie jest ekonomicznie samodzielna ze względu na wiek bądź kontynuowanie nauki, bądź ze względu na znaczny stopień niepełnosprawności, dla której dłużnikiem alimentacyjnym jest rodzic (zob. wyrok NSA z dnia 9 grudnia 2010 r. sygn. akt I OSK 1161/10, Lex nr 744942). Zatem stroną postępowania w tego typu sprawach jest zawsze dziecko, które w okresie swej małoletności jest reprezentowane przez przedstawiciela ustawowego. Przenosząc to na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że w dacie wydawania decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego syn Skarżącej był małoletni, a więc prawidłowo decyzja została skierowana do reprezentującej go matki, tj. Skarżącej, jako przedstawiciela ustawowego. Jak bowiem wynika z akt administracyjnych, urodził się on w dniu [...] r., a wspomniane rozstrzygnięcie pochodzi z 2017 r. Natomiast w dacie wydawania przez organ I instancji decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia miał on skończone 23 lata, a więc był osobą pełnoletnią. Skoro posiadał pełną zdolność do czynności prawnych, to decyzja winna być skierowana do niego. W konsekwencji przyjąć należy, że decyzja została skierowana do osoby nie będącej stroną w sprawie. Bez znaczenia dla powyższej tezy pozostaje to, że fizycznie to Skarżąca odbierała świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Zwrócić bowiem należy uwagę, że czynności te podejmowała w imieniu i na rzecz swojego syna, który był uprawniony do otrzymywania alimentów od ojca. W myśl art. 98 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 z późn. zm. – dalej k.r.o.) rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Reprezentacja wynikająca z tego przepisu jest typowym przykładem przedstawicielstwa ustawowego w rozumieniu art. 96 k.c., dającego przedstawicielowi umocowanie do działania w cudzym imieniu opierające się na przepisie prawa, bez konieczności składania w tym zakresie żadnego oświadczenia przez reprezentowanego, czyli dziecko. Reprezentacja taka stanowi jeden z elementów wykonywania władzy rodzicielskiej. Istota przedstawicielstwa w ogóle, a ustawowego w szczególności, polega na tym, że obejmuje ono zastępstwo bezpośrednie, a zatem działanie w cudzym imieniu ze skutkami bezpośrednio dla osoby reprezentowanej. Czynność prawna dokonana przez przedstawiciela w granicach umocowania powoduje powstanie związanych z tą czynnością skutków prawnych, bez względu na ewentualne późniejsze ustanie przedstawicielstwa (zob. S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 1999, s. 293). Uzyskanie pełnoletności przez dziecko nie niweczy skutków czynności prawnych przedstawiciela (zob. P. Wicherek [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, red. M. Fras, M. Habdas, LEX/el. 2023, art. 98). W kontekście tych uwag stwierdzić należy, że działania podjęte przez Skarżącą w związku z poborem świadczenia skutkują na prawa i obowiązki obecnie pełnoletniego syna. Niezależnie od powyższego organy nie wykazały, aby świadczenie zostało pobrane nienależnie. Wniosek o wystąpieniu takiego stanu rzeczy oparły na tym, że w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego Skarżąca otrzymywała także alimenty bezpośrednio od ojca jej syna. Podstawą materialnoprawną wydanej decyzji jest art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.a. Stanowi on, że nienależnie pobrane świadczenie to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 u.o.p.a., zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Z kolei zgodnie z art. 28 ust. 1 u.p.o.a. w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych na tle wykładni powyższych przepisów dominuje pogląd, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie to nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Nie można zatem uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. Przyjmuje się zatem, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Zatem dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Analiza art. 2 pkt 7 u.p.o.a. prowadzi do wniosku, że w przypadkach wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g u.p.o.a. dotyczących konkretnych okoliczności faktycznych, przesłanka subiektywna w postaci świadomości świadczeniobiorcy jest relewantna z uwagi na ich istotę i konstrukcję (zob. wyroki NSA: z dnia 17 listopada 2020 r. sygn. akt I OSK 1163/20, Lex nr 3082312; z dnia 25 lutego 2025 r. sygn. akt I OSK 918/23, Lex nr 3849208). Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie dostrzega, lecz nie podziela odmiennej linii orzeczniczej w zakresie wykładni pojęcia nienależnie pobranego świadczenia. W konsekwencji za uprawniony uznać należy wniosek, że dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, ale konieczne jest wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością, że świadczenie to jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za osobę, która pobrała nienależne świadczenia, jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 u.p.o.a. Z uzasadnień decyzji organów administracji publicznej nie wynika natomiast, że organy w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.a. badały okoliczność dotyczącą stanu świadomości Skarżącej, jako przedstawiciela ustawowego syna. Organy orzekające w sprawie nie ustaliły więc, czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania Skarżącej jako przedstawiciela ustawowego syna, stanowiąca następstwo prawidłowego pouczenia przez organ o skutkach pobrania przedmiotowych środków. Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że organy dopuściły się naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, naruszając tym samym obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), oraz wadliwe zastosowały przepisy prawa materialnego, tj. art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.a. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z uzasadnienia. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ Skarżąca, zwolniona z mocy ustawy od kosztów sądowych i działająca osobiście, nie wykazała aby w związku ze sprawą poniosła wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.).