II SA/Gl 1656/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 września 2025 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 25 października 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1779/2024/16746 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 14 sierpnia 2024 r. nr [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 25 października 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1779/2024/16746, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania B.S. (dalej – Skarżąca, Strona), uchyliło decyzję Prezydenta Miasta S. (dalej – organ I instancji, Prezydent Miasta) z dnia 14 sierpnia 2024 r. nr [...]: I. umarzającą postępowanie w części dotyczącej okresu od lipca 2014 r. do sierpnia 2014 r.; II. uznającą, że B.S. w okresie od 1 września 2014 r. do 30 września 2014 r. nienależnie pobrała świadczenie z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 200 zł, a także zobowiązującą ją do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 200 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty; i umorzyło postępowanie organu I instancji w sprawie. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z dnia 10 września 2013 r. nr [...] organ I instancji przyznał Skarżącej prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego dla syna M.O. na okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. w wysokości 500 zł miesięcznie. Po wszczęciu z urzędu i przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, organ I instancji decyzją z dnia 14 sierpnia 2024 r.: 1) umorzył postępowanie w części dotyczącej okresu od lipca 2014 r. do sierpnia 2014 r.; 2) uznał, że Skarżąca w okresie od 1 do 30 września 2014 r. nienależnie pobrała świadczenie z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 200 zł, a także zobowiązał ją do zwrotu tych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu Prezydent Miasta wskazał, że Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w S. pismem z dnia 26 lutego 2024 r. poinformował, że Skarżąca umorzyła całość zaległości dłużnika alimentacyjnego wraz z odsetkami. Potwierdziła jednocześnie, że otrzymywała alimenty bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego. Z korespondencji przekazanej przez dłużnika wynika, że na rzecz syna przekazał Skarżącej w dniach: 7 lipca 2014 r. kwotę 300 zł, 11 sierpnia 2014 r. kwotę 350 zł i w dniu 16 września 2014 r. kwotę 2000 zł. Organ I instancji powołując się na art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1205 z późn. zm. – dalej u.p.o.a.) wskazał, że w związku z otrzymaniem przez Skarżącą powyższych kwot z tytułu alimentów bezpośrednio od ojca dziecka w sytuacji, gdy wypłacane jej były świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wszczął postępowanie uznając, że kwota świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacona Skarżącej za miesiąc wrzesień 2014 r. w wysokości 200 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem. Wyjaśnił również, że wobec upływu 10 lat od pobrania świadczenia za miesiące lipiec i sierpień 2014 r. postępowanie - stosownie do art. 23 pkt 4 u.p.o.a. - zostało w tej części umorzone. W odwołaniu z dnia 16 września 2024 r. Skarżąca powołując się na przykładowe orzecznictwo sądów administracyjnych wskazała, że są dwie przesłanki nienależności świadczenia: obiektywna i subiektywna. Obiektywną przesłanką jest brak uprawnień do świadczenia, natomiast przesłanką subiektywną jest świadomość nieprzysługiwania świadczenia, którą można przypisać już w dacie otrzymania świadczenia. Dopiero zaistnienie obydwu przesłanek pozwala na stwierdzenie, że świadczenie zostało nienależnie pobrane. Jej zdaniem, w świetle tych uwag, nie można przypisać jej świadomości działania, a zatem nie jest spełnione kryterium subiektywne, o którym mowa w art. 23 ust. 1 u.p.o.a. Załączając zaświadczenie o stanie zdrowia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] z dnia 13 sierpnia 2024 r. oraz inne kopie dokumentów medycznych wskazała, że od 2004 r. choruje na [...] oraz przewlekle zaburzenia [...]. Zauważyła, że w zaświadczeniu stwierdza się, że pomimo leczenia w objawach utrzymują się przewlekłe [...] i pojedyncze [...], stany [...], [...], [...], a także [...], dominuje dezorganizacja myślenia, działania i woli. Ponadto występują trudności w planowaniu i rozumieniu codziennych czynności "i wynikające z tego zaniedbania tak urzędowe, jak i domowe". Końcowo podkreśliła, że zaistniały również szczególne, nadzwyczajne okoliczności uzasadniające zastosowanie przesłanek z art. 23 ust. 8 u.p.o.a. warunkujące ewentualne umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Kolegium zaskarżoną decyzją z dnia 25 października 2024 r. uchyliło rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne i umorzyło postępowanie w sprawie. Organ odwoławczy stwierdził, że od pobrania świadczenia za sporny okres upłynęło więcej niż 10 lat. Z tego też względu – mając na uwadze art. 23 ust. 4 u.p.o.a. – brak jest podstaw do wydania decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń za wskazany okres, a postępowanie w tej materii stało się bezprzedmiotowe. W skardze z dnia 19 listopada 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Strona w całości powtórzyła twierdzenia podniesione w odwołaniu i załączając do niej tożsame kopie dokumentów, jak przy odwołaniu. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem sprawy jest ustalenie, czy zaistniały podstawy do uznania, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego za wrzesień 2014 r. zostało nienależnie pobrane. Przystępując do rozważań wskazać przyjdzie, że organy obu instancji nieprawidłowo określiły adresata decyzji, którym winien być syn Skarżącej, a nie Skarżąca. Otóż w myśl art. 2 pkt 11 u.p.o.a. osobą uprawnioną jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Wywieść stąd należy, że stroną w znaczeniu materialnoprawnym w sprawach świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest zawsze uprawniony, natomiast przedstawiciel ustawowy reprezentuje jedynie interesy małoletniego (zob. wyrok NSA z dnia 1 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 2424/11, Lex nr 1215515; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 2 kwietnia 2019 r. sygn. akt IV SA/Wr 532/18, Lex nr 2691804). Inaczej rzecz ujmując, osobą uprawnioną do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest wyłącznie osoba (dziecko małoletnie bądź pełnoletnie), która nie jest ekonomicznie samodzielna ze względu na wiek bądź kontynuowanie nauki, bądź ze względu na znaczny stopień niepełnosprawności, dla której dłużnikiem alimentacyjnym jest rodzic (zob. wyrok NSA z dnia 9 grudnia 2010 r. sygn. akt I OSK 1161/10, Lex nr 744942). Zatem stroną postępowania w tego typu sprawach jest zawsze dziecko, które w okresie swej małoletności jest reprezentowane przez przedstawiciela ustawowego. Przenosząc to na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że w dacie wydawania decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego syn Skarżącej był małoletni, a więc prawidłowo decyzja została skierowana do reprezentującej go matki, tj. Skarżącej, jako przedstawiciela ustawowego. Jak bowiem wynika z akt administracyjnych, urodził się on w dniu [...] r., a wspomniane rozstrzygnięcie pochodzi z 2017 r. Natomiast w dacie wydawania przez organ I instancji decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia miał on skończone 23 lata, a więc był osobą pełnoletnią. Skoro posiadał pełną zdolność do czynności prawnych, to decyzja winna być skierowana do niego. W konsekwencji przyjąć należy, że decyzja została skierowana do osoby nie będącej stroną w sprawie. Bez znaczenia dla powyższej tezy pozostaje to, że fizycznie to Skarżąca odbierała świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Zwrócić bowiem należy uwagę, że czynności te podejmowała w imieniu i na rzecz swojego syna, który był uprawniony do otrzymywania alimentów od ojca. W myśl art. 98 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 z późn. zm. – dalej k.r.o.) rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Reprezentacja wynikająca z tego przepisu jest typowym przykładem przedstawicielstwa ustawowego w rozumieniu art. 96 k.c., dającego przedstawicielowi umocowanie do działania w cudzym imieniu opierające się na przepisie prawa, bez konieczności składania w tym zakresie żadnego oświadczenia przez reprezentowanego, czyli dziecko. Reprezentacja taka stanowi jeden z elementów wykonywania władzy rodzicielskiej. Istota przedstawicielstwa w ogóle, a ustawowego w szczególności, polega na tym, że obejmuje ono zastępstwo bezpośrednie, a zatem działanie w cudzym imieniu ze skutkami bezpośrednio dla osoby reprezentowanej. Czynność prawna dokonana przez przedstawiciela w granicach umocowania powoduje powstanie związanych z tą czynnością skutków prawnych, bez względu na ewentualne późniejsze ustanie przedstawicielstwa (zob. S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 1999, s. 293). Uzyskanie pełnoletności przez dziecko nie niweczy skutków czynności prawnych przedstawiciela (zob. P. Wicherek [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, red. M. Fras, M. Habdas, LEX/el. 2023, art. 98). W kontekście tych uwag stwierdzić należy, że działania podjęte przez Skarżącą w związku z poborem świadczenia skutkują na prawa i obowiązki obecnie pełnoletniego syna. Powyższe stanowi wyłączną przyczynę uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Natomiast w pełni na akceptację zasługuje stanowisko Kolegium, że z racji na upływ 10 lat liczonych od pobrania przez Skarżącą świadczeń za sporny okres, brak jest podstaw do wydania decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Stanowi o tym art. 23 ust. 4 u.p.o.a. Tym samym wszczęte postępowanie w tym przedmiocie jest bezprzedmiotowe. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ Skarżąca, zwolniona z mocy ustawy od kosztów sądowych i działająca osobiście, nie wykazała aby w związku ze sprawą poniosła wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.).