II SA/Gl 1659/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski,, Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Protokolant st. sekretarz sądowy Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi A. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy M. z dnia [...] r. nr [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia [...] r. nr [...], działając na podstawie art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm. - dalej k.p.a.) w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm. - dalej u.ś.r.), po rozpoznaniu odwołania A. H. (dalej – Skarżąca, Strona), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy M. (dalej – organ I instancji) z dnia [...] r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Wójt Gminy decyzją z dnia [...] r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącej, odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad babcią S. H. Wskutek odwołania Strony, Kolegium decyzją z dnia [...] r. uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało mu sprawę do ponownego rozpoznania. Po uzupełnieniu postępowania dowodowego Wójt Gminy decyzją z dnia [...] r. ponownie odmówił przyznania Stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad babcią. W jej uzasadnieniu wskazano, że Skarżąca nie spełnia warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. Zdaniem organu, S. H. ma syna i to na nim spoczywa w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny, który polega m.in. na zapewnieniu osobie znajdującej się w niedostatku mieszkania, a także opieki lekarskiej i domowej. Z tej też przyczyny odmówił Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu z dnia 24 września 2021 r. Strona zanegowała decyzję organu I instancji. Opisała w nim stan zdrowia babci oraz wyjaśniła, z jakich powodów wymaga ona opieki z jej strony. Wskazała, że jedyny syn babci, a zarazem jej ojciec, ze względu na chorobę [...] oraz zły stan psychiczny, a ponadto ze względu na problemy z przestrzeganiem zasad współżycia społecznego, nie może podjąć się opieki nad babcią. Kolegium nie przychylając się do argumentacji odwołania, decyzją z dnia [...] r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie Kolegium wyraziło pogląd o zasadności odmowy przyznania Stronie świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem S. H. ma syna, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i to na nim ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej matki. Kolegium podkreśliło, że prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla osoby zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji może nastąpić wyłącznie w sytuacji obiektywnej niezdolności do sprawowania opieki przez osobę zobowiązaną (z racji bliższego pokrewieństwa). Dlatego też w obowiązującym stanie prawnym ewentualny brak realizacji obowiązków alimentacyjnych przez członka rodziny spokrewnionego w bliższym stopniu z osobą niepełnosprawną nie może stanowić negatywnej przesłanki dla aktywności zawodowej Skarżącej. Wobec tego uznano, że brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny Skarżącej względem babci przed obowiązkiem alimentacyjnym syna, który w pierwszej kolejności zobowiązany jest do sprawowania opieki nad swoją matką. W skardze z dnia 15 listopada 2021 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Strona zarzuciła: – rażącą obrazę art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się wnuczki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez dziecko niepełnosprawnej, które nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności podczas, gdy funkcjonalna wykładania tych przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia wnuczce osoby wymagającej stałej opieki w sytuacji, gdy syn nie jest w stanie sprostać temu zadaniu z uwagi na chorobę [...] (faktyczne i obiektywne wykluczenie jego osoby z możliwości sprawowania opieki, a nawet wykluczenie jego osoby ze sprawowania opieki wobec wyroku Sądu Rejonowy w T. skazującego za przestępstwo z art. 207 k.k.); – nie może być uprawnioną wykładnia, która uznaje za osobę zdolną do opieki nad rodzicem - dziecko prawomocnie skazane za znęcanie się nad własnym dzieckiem - tego rodzaju wykładnia jest nie tyle niefunkcjonalna, co absurdalna i wypaczająca sens ustawy, jak i zaprzeczająca domniemaniu rozsądnego ustawodawcy; zwłaszcza, że K. H. znęcał się również psychicznie nad własną matką S. H. (dołączone, własnoręcznie napisane przez S. H. obelgi z ust jej syna, kierowane w jej stronę oraz osób najbliższych); – naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zebraniu, rozpatrzeniu oraz dokonaniu przez organ oceny materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z art. 7, art. 9, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez uznanie, iż syn [...], prawomocnie skazany za znęcanie - nie wypełnia przesłanki "nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu". Wobec tych zarzutów Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skargi Strona opisała stan zdrowia niepełnosprawnej babci, nad którą sprawuje opiekę, podkreślając, że ulega on ciągłemu pogorszeniu. Przedstawiła również zachowania jej ojca i jedynego syna S. H., które mają dowodzić jego choroby [...] i złego stanu psychicznego. Ponadto zasygnalizowała, że był on karany za znęcanie się nad nią oraz nad jej matką, a od 22 lat pozostaje w konflikcie ze S. H. Podniosła, że świadczenie pielęgnacyjne byłoby swoistego rodzaju rekompensatą i wsparciem dla niej, gdyż z uwagi na sprawowaną opiekę nad babcią nie może podjąć zatrudnienia. Podkreśliła przy tym, że jest jedyną osobą, która może i chce taką opiekę sprawować. Otrzymane środki chciałaby przeznaczyć przede wszystkim na wymianę sprzętu domowego babci, a także zakup łóżka zapobiegającego odleżynom i artykułów życia codziennego dla S. H. Według Skarżącej, przepisy art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. winny był interpretowane z uwzględnieniem ich celu. Zatem świadczenie pielęgnacyjne winno przysługiwać tym osobom, które faktycznie sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi. Na tej podstawie wyraziła stanowisko, że skoro jej ojciec nie jest zdolny do opieki nad swoją matką z uwagi na okoliczności wskazane wcześniej, to aktualizuje się jej obowiązek alimentacyjny, jako wnuczki. W zakresie zarzutu naruszenia przepisów procesowych Skarżąca podniosła, że organ winien przeprowadzić rzetelny wywiad środowiskowy dla ustalenia możliwości sprawowania opieki przez syna nad S. H., a także dla ustalenia kto faktycznie realizuje taką opiekę. Na zakończenie dodała, że w podobnej sprawie WSA w Gliwicach uznał zasadność jej żądania w zakresie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad jej dziadkiem (sygn. akt II SA/Gl 196/21) Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie Skarżąca poinformowała, że S. H. zmarła w dniu [...] r. Na okoliczność tą przedstawiła do wglądu akt zgonu babci. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż kontrolowana w niniejszej sprawie decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie są, w ocenie składu orzekającego, zgodne z prawem. Nie można bowiem podzielić stanowiska orzekających w sprawie organów w zakresie interpretacji i wykładni obowiązujących w sprawie przepisów ustawy. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jego ust. 1 pkt 4, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 -dalej k.r.i.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Nadto, na mocy art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 1); nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2); nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 3). W niniejszej sprawie organy odmówiły Skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż opiekę nad chorą babcią Strony powinien sprawować ojciec Skarżącej, albowiem nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i zgodnie z kolejnością istnienia obowiązku alimentacyjnego, to właśnie on zobligowany jest do opieki nad swoją matką, a nie Skarżąca będąca jej wnuczką, a zatem osobą obowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności. Wskazać należy, że istotnie wykładnia językowa przepisu art. 17 u.ś.r. prowadzi do powyższego wniosku, jednak Sąd w składzie orzekającym nie podziela tak dokonanej przez organ odwoławczy interpretacji wskazanego przepisu, prowadzącej w konsekwencji do odmowy przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia. Oparcie się wyłącznie na językowej wykładni prowadziłoby do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami, zwłaszcza z zasadą praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 grudnia 2021 r. o sygn. akt I OSK 817/21 (Centralna Baza Orzeczeń i Informacji o Sprawach – https://cbois.nsa.gov.pl), wyraził pogląd, w myśl którego cele przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie są trudne do odkodowania i wynikają z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mają one służyć jako pomoc finansowa osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W konkluzji, w ocenie Sądu, wykładnia celowościowa art. 17 u.ś.r. umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego także osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji, jednakże z uwagi na niemożność sprawowania tej opieki przez osobę bliżej spokrewnioną z osobą wymagająca tej opieki. Za taką wykładnią przemawia dodatkowo treść regulacji k.r.i.o., w których organ odwoławczy nie dostrzegł, iż w określonych sytuacjach obowiązek alimentacyjny jest ograniczony. I tak, zgodnie art. 132 k.r.i.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Zatem ustawodawca przewidział sytuację, w której zobowiązany w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi i jest to niewątpliwie wyjątkowa sytuacja (zob. wyrok NSA z dnia 6 października 2021 r. sygn. akt I OSK 530/21, Lex nr 3278948). W realiach niniejszej sprawy babcia Skarżącej jest osobą starszą i schorowaną, która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Słusznie organ odwoławczy wskazał, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą wydania decyzji odmownej, bowiem zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, uznano, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zasadnie także organ ustalił, że osobą zobligowaną do alimentacji w pierwszej kolejności względem S. H. jest jej syn, a nie wnuczka. Natomiast z analizy akt administracyjnych wynika, że przeszkodą w sprawowaniu opieki przez syna jest prawdopodobnie choroba [...], a także zły stan psychiczny, a kwestia ta nie została w żaden sposób wyjaśniona przez organy w świetle art. 132 k.r.i.o. Zatem ustaleniu podlega, czy ojciec Skarżącej jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi alimentacyjnemu względem swojej matki. Wobec powyższego sam fakt, że w dacie wydawania zaskarżonej decyzji ojciec Skarżącej nie posiadał orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może przesądzać, że jest on zdolny do opieki nad osobą schorowaną, a tym samym uniemożliwia ubieganie się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez wnuczkę osoby wymagającej opieki. Skarżąca wskazuje na okoliczności, które mogą świadczyć o chorobie [...], a także o złym stanie psychicznym ojca Skarżącej, jak chociażby informacje dotyczące założenia tzw. "niebieskiej karty". Brak jest jednak ustaleń, czy faktycznie choroba ta istnieje, na jakim jest etapie i czy faktycznie uniemożliwia objęcie opieki nad chorą matką. W sprawie nie został należycie rozważony zgromadzony materiał dowodowy i nie wyjaśniono wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez Skarżącą i realnych możliwości sprawowania odpowiedniej opieki przez jej ojca z uwagi na [...]. Dopiero jednoznaczne stwierdzenie, że ojciec Skarżącej jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, a uzyskanie od niego na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest możliwe lub nie jest połączone z nadmiernymi trudnościami, umożliwiałoby wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ weźmie pod uwagę powyższe rozważania. W szczególności winien dokonać obiektywnej oceny możliwości sprawowania opieki przez ojca Skarżącej, kierując się zasadami logiki i względami doświadczenia życiowego, uwzględniając przy tym zgromadzone w sprawie dowody potwierdzające stan zdrowia ojca Skarżącej. W razie wątpliwości organ przeprowadzi dodatkowe postępowanie dowodowe na tę okoliczność. Potwierdzenie niemożności sprawowania faktycznej opieki przez syna nad jego matką – S. H., skutkować winno przyznaniem Wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie oprócz błędnej wykładni prawa materialnego naruszyły również przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 - dalej p.p.s.a.). Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skarżąca nie była również reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Z tego też względu Sąd nie orzekł o zwrocie kosztów postępowania sądowego.