II SA/Gl 1964/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi H. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 26 października 2023 r. nr SKO.IV/424/2573/2023 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy J. z dnia 6 września 2023 r. nr [...], 2. umarza postępowanie administracyjne. Pismem z dnia 29 listopada 2023 r. H. Z. (dalej jako: "skarżąca" lub "strona"), reprezentowana przez opiekuna prawnego T. Z. (dalej: "opiekun prawny"), złożyła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej (dalej jako: "Kolegium" lub "organ odwoławczy"), opisaną w rubrum niniejszego wyroku. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym: Decyzją z dnia 6 września 2023 r. nr [...], Wójt Gminy J. (dalej jako: "organ I instancji"), działając w oparciu o art. 16, art. 30 i art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) - dalej: "u.ś.r.", uznał za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne świadczenie wypłacone stronie w okresie od 1 kwietnia 2023 r. do 31 maja 2023 r. w formie zasiłku pielęgnacyjnego i zobowiązał do zwrotu tego świadczenia w łącznej wysokości 431,68 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Na podstawie decyzji z dnia 6 lipca 2021 r. nr [...] przyznano stronie prawo do świadczenia w formie zasiłku pielęgnacyjnego dla osoby powyżej 16 roku życia, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w kwocie 215,84 zł miesięcznie. W dniu 24 maja 2023 r. do organu wpłynęła przesłana przez stronę decyzja informująca o przyznaniu uprawnionej dodatku pielęgnacyjnego od dnia 1 kwietnia 2023 r. W dniu 22 czerwca 2023 r. opiekun prawny, złożył pisemne oświadczenie prosząc o wstrzymanie wypłaty świadczenia do czasu wyjaśnienia stanu prawnego z ZUS. Z kolei w dniu 12 lipca 2023 r. do organu I instancji wpłynęło pismo Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] z dnia 7 lipca 2023 r. informujące, że powyższa decyzja została uchylona w dniu [...] lipca 2023 r. Uwzględniając, że świadczenie za czerwiec 2023 r. nie zostało wypłacone w związku z oświadczeniem strony z dnia 22 czerwca 2023 r., nie stanowi ono świadczenia nienależnie pobranego, a uprawniona ma przyznane prawo do zasiłku pielęgnacyjnego od lipca 2023 r. Jednocześnie jednak organ I instancji uznał, że świadczenie wypłacone w okresie od 1 kwietnia 2023 r. do 31 maja 2023 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane, w związku z czym należało zobowiązać stronę do jego zwrotu. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wskazała, że nie zgadza się z jej treścią nie precyzując jednocześnie zarzutów wobec tego rozstrzygnięcia. Decyzją z dnia 26 października 2023 r. nr SKO.IV/424/2573/2023 organ odwoławczy utrzymał decyzję organu I instancji w mocy. Uzasadniając to rozstrzygniecie podkreślił, że w przedmiotowej sprawie należy uznać, że wypłacone stronie świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z akt sprawy wynika, że strona w formularzu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego została poinformowana, że "zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje (...) osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego (...). Należy zatem uznać, że został spełniony warunek prawidłowego pouczenia o braku prawa do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Przywołując orzecznictwo Kolegium wskazało także, że warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy co do braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Kolegium podkreśliło, że w aktach sprawy znajduje się wydruk z poczty elektronicznej opiekuna prawnego, który w dniu 22 czerwca 2023 r. zwrócił się do organu o wstrzymanie wypłaty świadczenia na rzecz strony do czasu wyjaśnienia stanu prawnego z ZUS. Tożsame oświadczenie zostało złożone przez skarżącego w organie pisemnie w dniu 22 czerwca 2023 r. W konsekwencji organ odwoławczy przyjął, że skarżąca została prawidłowo pouczony o konieczności poinformowania organu I instancji o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, w tym przypadku wydania decyzji w sprawie dodatku pielęgnacyjnego. Nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z winy strony i tym samym miało charakter nienależnego. W skardze sądowej od powyższej decyzji opiekun prawny skarżącej wskazał, że zgodnie z pismem z ZUS z dnia 6 kwietnia 2023 r. skarżąca miała nie nabyć uprawnień do dodatku pielęgnacyjnego w związku z ukończeniem 75. roku życia. Decyzję o nabyciu uprawnień do dodatku pielęgnacyjnego otrzymał on już po zrealizowaniu przez GOPS J. wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego za kwiecień oraz za maj 2023 r. Dodatkowo podkreślił on, że w okresie od 1 kwietnia 2023 r. do 31 maja 2023 r. dodatek pielęgnacyjny pomimo uprawnień nie był realizowany (wypłacany) przez ZUS. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał twierdzenia i wnioski zawarte w treści zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492, ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U z 2023 r., poz. 1634, ze zm.) - dalej "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przedstawiona tutaj regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości, co do tego, że zaskarżona decyzja może ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o przedstawione powyżej kryteria wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli w rozpoznawanej sprawie jest decyzja Kolegium, utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji uznająca za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne wypłacone skarżącej w okresie od 1 kwietnia 2023 r. do 31 maja 2023 r. w formie zasiłku pielęgnacyjnego i zobowiązania je do zwrotu tego świadczenia w łącznej wysokości 431,68 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji stanowią przepisy ustawy z o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 16 ust. 1 i 2 pkt. 2 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się m.in. osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jednak, jak natomiast stanowi art. 16 ust. 6 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Natomiast zgodnie z art. 30 ust. 2 u.ś.r. "Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję." Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do tego, czy po stronie skarżącej zaszła okoliczność wynikająca z powyższego przepisu (pkt 1) uzasadniająca uznanie, że skarżąca pobrała nienależne świadczenia rodzinne, ponieważ w okresie od 1 kwietnia 2023 r. do 31 maja 2023 r. nie przysługiwało jej, zdaniem organów orzekających w sprawie, prawo do zasiłku pielęgnacyjnego z uwagi na otrzymywanie dodatku pielęgnacyjnego. Mając na względzie istotę sporu kontrola zaskarżonej decyzji Kolegium wymaga sięgnięcia do przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie t.j. Dz. U. 2023 r. poz. 1251, ze zm.) - dalej: "ustawa emerytalna FUS". Zgodnie z art. 75 ust. 1 ustawy emerytalnej FUS dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia, z zastrzeżeniem ust. 4 tego przepisu, wedle którego osobie uprawnionej do emerytury lub renty przebywającej w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym dodatek pielęgnacyjny nie przysługuje, chyba że przebywa poza tą placówką przez okres dłuższy niż 2 tygodnie w miesiącu. Cel wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego jest pokrewny z celem dodatku pielęgnacyjnego. Oba te świadczenia mają bowiem za cel finansowanie zwiększonych wydatków osób niezdolnych do pracy oraz będących w podeszłym wieku, i to bez względu na ich sytuację materialną, dochodową czy zdrowotną w jakiej znajduje się osoba uprawniona. Odmienność zaś tych świadczeń polega na tym, że dodatek pielęgnacyjny ma charakter ubezpieczeniowy, natomiast zasiłek pielęgnacyjny ma charakter pomocowy. Odrębne są podstawy prawne dla ewentualnego nabycia uprawnień do tych świadczeń. Z przytoczonego zaś powyżej art. 16 ust. 6 u.ś.r. wynika, że w przypadku zbiegu uprawień do obu świadczeń osoba uprawniona może otrzymać tylko dodatek pielęgnacyjny. W realiach rozpoznawanej sprawy omówiony powyżej art. 16 ust. 6 u.ś.r. stał się dla organów orzekających w sprawie podstawą uznania, że skarżącej w okresie od 1 kwietnia 2023 do 31 maja 2023 r. nie przysługiwało prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. W sprawie pozostaje poza sporem, że skarżąca od 2021 r. przebywała w zakładzie opiekuńczo leczniczym co wyklucza zgodnie z powołanym wyżej art. 75 ust. 4 ustawy emerytalnej FUS przyznanie jej dodatku pielęgnacyjnego. Potwierdza to również stanowisko zawarte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2011 r., sygn. I OSK 1954/10. Powyższe stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd w pełni podziela. Okoliczność ta została potwierdzona w piśmie ZUS z dnia 6 kwietnia 2023 r. na co słusznie powołała się skarżąca zarówno w odwołaniu jak i w skardze. W konsekwencji Sąd stwierdza, że nie została spełniona hipoteza normy prawnej, wynikającej z art. 16 ust 6 u.ś.r., która zgodnie z dyspozycją normy prawnej dekodowanej z tego przepisu dawałaby podstawę do uznania, że skarżącej w okresie od 1 kwietnia 2023 r. do 31 maja 2023 r. przysługiwało uprawnienie do dodatku pielęgnacyjnego. Przyznał to również organ ZUS w decyzji z dnia [...] lipca 2023 r. znak: [...] pisząc wprost w jej uzasadnieniu, że zakład uchyla decyzję z dnia [...] maja 2023 r., "ponieważ przyznanie dodatku nastąpiło na skutek błędu organu rentowego". Warto podkreślić, że decyzja ZUS z [...] maja 2023 r. była decyzją, która przyznawała skarżącej prawo do dodatku pielęgnacyjnego wstecznie od 1 kwietnia 2023 r. Dla Sądu pozostaje oczywiste, że skarżąca (i jej opiekun prawny) pobierając zasiłek pielęgnacyjny w tym okresie nie miała świadomości, że może pobierać świadczenie nienależne. Kolegium uzasadniając swoje stanowisko słusznie powołało się na wyrok tut. Sądu dotyczący kwestii świadomości osoby zobowiązanej do zwrotu co do wystąpienia okoliczności, która powoduje ustanie prawa do uzyskania świadczenia (wyrok z dnia 29 września 2023 r., sygn. akt 727/23). Sąd nie zgadza się jednak z konkluzją Kolegium, że skarżąca (i jej opiekun prawny) taką świadomość miała. Na uwagę zdaniem Sądu zasługuje aktywność i rzetelne, bezzwłoczne informowanie organu I instancji przez opiekuna prawnego skarżącej w zakresie wszelkich okoliczności mających wpływ na pobieranie przez skarżącą świadczeń rodzinnych. Wskazuje na to korespondencja znajdująca się w aktach sprawy zarówno z organem I instancji jak i organem ZUS. Mając na względzie powyższe rozważania stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie organy nie dokonały dostatecznej analizy stanu prawnego sprawy i błędnie oceniając stan faktyczny sprawy przyjęły, że skarżąca posiadała status osoby uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego, a w konsekwencji w sposób nieuprawniony i świadomy pobrała zasiłek pielęgnacyjny w okresie od 1 kwietnia 2023 r. do 31 maja 2023 r. jako świadczenie nienależne. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt 1 sentencji wyroku). Sąd uznał, że skoro nie można było wszcząć i prowadzić postępowania administracyjnego w tym przedmiocie względem skarżącej, gdyż nie ziściła się żadna niezbędna do tego przesłanka, postępowanie administracyjne należało umorzyć w całości na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. w wyniku stwierdzenia, że zachodzą wskazane w art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.) - dalej "k.p.a.", przesłanki dla umorzenia tego postępowania (pkt 2 sentencji wyroku).