II SA/Gl 1978/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Asesor WSA Aneta Majowska, Protokolant referent - stażysta Weronika Siedlaczek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 6 października 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2599/2023/18883 w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń oddala skargę. Decyzją z dnia 28 lipca 2023 r. [...] Wójt Gminy [...] odmówił J. P. umorzenia kwoty świadczeń nienależnie pobranych ustalonych decyzją nr [...] z dnia 5 stycznia 2022 r. w wys. 4.800 zł wraz z odsetkami. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że w przypadku strony nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności będące podstawą do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Zarzuciła organowi I instancji naruszenie art. 7 k.p.a. w zw. z art. 8 k.p.a. poprzez nieprawidłowe zastosowanie, co doprowadziło do przekroczenia granic uznania administracyjnego i wydania decyzji sprzecznej z interesem publicznym i słusznym interesem strony. Wskazano, iż odwołująca się spełnia warunki zawarte w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ jest osobą w wieku [...] lat, wykazuje utratę sił i stale pogarszający się stan zdrowia, prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i sprawuje jednocześnie opiekę nad niepełnosprawną córką, zaś dochody osiągane przez rodzinę pozwalają jedynie na oszczędne utrzymanie się z miesiąca na miesiąc i nie stwarzają możliwości do poczynienia jakichkolwiek oszczędności, zwłaszcza w związku z ponoszonymi przez stronę kosztami pożyczek zaciąganych w celu zakupu opału - węgla. Pełnomocnik zarzucił również, iż w przedmiotowej sprawie nastąpił brak należytego poinformowania odwołującej się o okoliczności, iż w przypadku pobierania przez nią emerytury, nastąpi nałożenie na nią obowiązku zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń. Wskazano także, iż w sprawie nastąpiło naruszenie art. 77 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., ponieważ organ przeprowadził postępowanie dowodowe w sposób niewyczerpujący w zakresie ustalenia sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużniczki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Wskazało, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Decyzja w tym zakresie ma charakter uznaniowy. W przypadku takich rozstrzygnięć o charakterze uznaniowym organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem ustanowionego przepisu oraz normami etycznymi. Organ uznał, że zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na stwierdzenie, iż nie występuje w sprawie przypadek szczególny, uzasadniający zastosowanie najdalej idącej ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, jaką jest umorzenie całej kwoty świadczenia. Odnosząc się do podniesionej przez stronę okoliczności, iż w sprawie nastąpiło naruszenie przepisów art. 7 k.p.a. w zw. z art. 8 k.p.a. wskazano, iż zarzut ten jest nietrafny. Organ I instancji w sposób wyczerpujący opisał ustalony stan faktyczny sprawy, ustalenia te nastąpiły w wyniku prawidłowego zebrania i rozważenia materiału dowodowego. Odebrał od strony oświadczenie o stanie majątkowym, przeprowadził diagnozę sytuacji rodziny, czyniąc zadość wymaganiom art. 77 k.p.a., którego naruszenie również zarzuciła strona. Jednocześnie przeprowadzony wywiad środowiskowy pozwolił ustalić sytuację życiową i finansową strony i osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Zatem wskazać należy, iż przeprowadzenie wnioskowanego przez pełnomocnika strony dowodu z jej przesłuchania na te same okoliczności, nie było konieczne Jak ustalono, strona prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i niepełnosprawną córką. Leczy się neurologicznie z powodu zwyrodnienia kręgosłupa, choruje na nerwicę i depresję po przedwczesnej śmierci syna. Trudno jednak uznać sytuację odwołującej się za szczególną w rozumieniu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tak samo należy ocenić okoliczność, iż strona opiekuje się córką, która od urodzenia cierpi na [...] i wymaga pomocy w zaspokajaniu wszystkich potrzeb życiowych. Rodzina utrzymuje się z łącznych dochodów w wys. 10.990,88 zł miesięcznie. Dochód w miesiącu czerwcu 2023r. stanowiło świadczenie pielęgnacyjne w wys. 2.458 zł, zasiłek pielęgnacyjny wypłacany dla córki w wys. 215,84 zł, renta socjalna córki wraz z -'świadczeniem uzupełniającym w wys. 1.945,48 zł. i emerytura męża strony w wys. 6.371,56 zł miesięcznie . Wobec czego organ uznał, że strona ma możliwość samodzielnego pokrycia wydatków na cele bytowe. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka reprezentowana przez profesjonalną pełnomocnik. Domagając się uchylenia rozstrzygnięć organów obu instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania zarzuciła SKO w Katowicach naruszenie: I. art. 138 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i obrazę słusznego interesu strony - na skutek wydania wadliwej decyzji, co doprowadziło do przekroczenia granic uznania administracyjnego i wydania decyzji administracyjnej sprzecznej z interesem publicznym i słusznym interesem strony, a także w sposób w zbudzający wątpliwość w prawidłowość i rzetelność działania organów samorządu na skutek niezasadnego, niepełnego i lapidarnego ustalenia, że zobowiązana nie spełnia warunków- zawartych w art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, dających możliwość organowi dłużnika uznaniowość w przychyleniu się do wniosku o umorzenie należności, w sytuacji gdy; - w stanie faktycznym sprawy zachodzi szczególnie uzasadnienia przypadek uzasadniający uwzględnienie wniosku i umorzenie zobowiązania w całości wobec szczególnie trudnej sytuacji życiowej i zdrowotnej strony, a to z uwagi na jej wiek [...] lat, utratę sił i stale pogarszający się stan zdrowia (w związku z chorobą zwyrodnieniową stawów kończyn górnych i dolnych oraz kręgosłupa, reumatyzm-zwyrodnienia wielostawowe, choroby układu moczowego z nietrzymaniem moczu, układu pokarmowego z refluksem)- zobowiązana, - zobowiązana znajduje się w tragicznej sytuacji życiowej, prowadząc gospodarstwo domowe wspólnie z mężem w 1945 r. (także leczącym się specjalistycznie kardiologicznie, urologicznie) i sprawując jednocześnie opiekę nad niepełnosprawną córką z [...], a sytuacja majątkowa rodziny - przy dochodach pozwalających wyłącznie na oszczędne utrzymanie się z miesiąca na miesiąc - nie pozwala zobowiązanej na oszczędzenie jakiejkolwiek kwoty, zwłaszcza w związku z potrzebą corocznego zakupu opału na zimę finansowanego z pożyczek (CO na węgiel), w rozpoznawanej sprawie nastąpił brak należytego i wyczerpującego poinformowania zobowiązanej o okolicznościach faktycznych i prawnych, mających wpływ na przyznanie i ustanie prawa do świadczenia oraz pomocy finansowej w ramach rządowego program wspierania osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne, a także nie udzielono zobowiązanej niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, dotyczących możliwości poniesienia przez nią szkody z powodu nieznajomości prawa, w tym w postaci nałożenia obowiązku zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń w razie pobierania emerytury, - działanie organu jest sprzeczne z interesem społecznym, istotą świadczenia pielęgnacyjnego i rządowego programu wspierania osób pobierających te świadczenia a także wzbudza poczucie braku zaufania do organów samorządowych, w szczególności wobec braku rzetelnego wyjaśnienia sprawy, albowiem w sprawie zachodziły przestanki do odstąpienia od żądania od skarżącej zwrotu należności głównej z odsetkami i umorzenia zobowiązania w całości, II. art. 7, 8, 9 i 10 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez naruszenie prawa strony skarżącej do działania w postępowaniu i wykazania zasadności swego wniosku, a następnie odwołania co doprowadziło do zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w sposób niewyczerpujący oraz niewystarczający do wydania prawidłowego rozstrzygnięcia w zakresie dotyczącym sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużniczki, o czym świadczy w szczególności fakt, iż organ nie rozpoznał wniosku zobowiązanej w przedmiocie przesłuchania jej w charakterze strony na okoliczność ustalenia sytuacji życiowej i finansowej jej samej i osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, III. art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych, poprzez jego wadliwe zastosowanie, co skutkowało niezasadnym przyjęciem przez organy obu instancji, iż odwołująca nie spełnia warunków zawartych w cytowanej ustawie aby móc skutecznie ubiegać się o umorzenie należności. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2022 r., poz. 2492) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy z dnia z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323) "organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Brzmienie powyższego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że organ administracji orzekając w przedmiocie ulg wskazanych w tym przepisie, działa w ramach uznania administracyjnego. Konsekwencją takiego charakteru decyzji wydawanej w powyższym przedmiocie jest ograniczony zakres sądowej kontroli legalności takiego aktu. Jak wskazał NSA w wyroku z 27 października 2020 r. (I OSK 1011/20 - wszystkie orzeczenia za CBOSA) sądowa kontrola decyzji uznaniowej polega na zbadaniu, czy przed podjęciem tej decyzji, orzekający organ administracji publicznej dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy, czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia, a także, czy rozważył wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia. Zwrócić przy tym należy uwagę, że sąd administracyjny nie ocenia decyzji uznaniowej z punktu widzenia jej słuszności (por. wyrok WSA w Krakowie z 14 listopada 2012 r., III SA/Kr 3/12; dostępny na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej: "CBOSA"). Udzielenie ulgi (np. poprzez umorzenie nienależnie pobranych należności lub rozłożenie tej należności na raty) dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy gdy "zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Pod wskazanym pojęciem rozumieć należy całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy (skarżącej). Rozpoznając bowiem wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, organy administracji powinny dokonać oceny tego, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia, mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności". W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" w rozumieniu art. 30 ust. 9 u.ś.r. mogą być zarówno sytuacjami nadzwyczajnymi stanowiącymi następstwo zdarzeń nagłych, nieprzewidywalnych (np. klęsk żywiołowych) jak i wynikać ze splotu typowych, zwyczajnych zdarzeń i czynników powodujących, że sytuacja konkretnej rodziny czy osoby może być uznana za szczególną (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 27 września 2018 r., II SA/Gd 482/18, dostępny w CBOSA). Z tego też względu organ administracji publicznej w prowadzonym postępowaniu powinien ustalić i ocenić całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej osoby oraz jej rodziny ubiegającej się o zastosowanie ulgi w kwestii zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zebrany w sprawie materiał dowodowy powinien odzwierciedlać stan majątkowy, rodzinny, wiek, stan zdrowia (np. występującą niepełnosprawność czy długotrwałe, przewlekłe choroby, wydatki ponoszone w związku z opieką medyczną), ewentualne wydatki rodziny związane z edukacją lub korzystaniem z dodatkowych (pozaszkolnych) zajęć np. edukacyjnych czy sportowych. W orzecznictwie podkreśla się, iż przesłanka "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" obejmuje przede wszystkim te przypadki, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji (por. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2020 r., I OSK 941/19 oraz z dnia 8 marca 2013 r., I OSK 1659/12). Jeżeli organ uzna, że w danym przypadku istnieje takie ryzyko, to powinien w dalszej kolejności rozważyć możliwość udzielenia ulgi w części bądź ustalić, czy wystarczające jest rozłożenie płatności na raty, ewentualnie odroczenie terminu płatności. Na początku należy podkreślić, że Sąd ma świadomość, że skarżąca znajduje się w dość trudnej sytuacji życiowej. Jest osobą starszą, schorowaną do tego opiekuje się niepełnosprawną córką. Jednakże trudno uznać, iż jej sytuacja materialna jest "tragiczna", jak stwierdzono w skardze. Dochód rodziny wynosi ponad 10 000 zł. Pozwala on zabezpieczyć potrzeby bytowe rodziny, w tym niepełnosprawnej córki. Podniesiony argument dotyczący konieczności zakupu opału jest zupełnie chybiony. Każdy, posiadający mieszkanie lub dom musi pokrywać koszty ogrzewania swojego lokalu. W tym zakresie sytuacja skarżącej nie różni się od sytuacji innych osób. Należy mieć świadomość, że zobowiązanie do zwrotu świadczeń przez stronę leży w najlepiej rozumianym interesie społecznym. Były to bowiem świadczenia nienależnie pobrane. Środki te powinny wrócić do systemu pomocy społecznej, który ciągle jest niedoinwestowany. Kwota świadczeń, do zwrotu których zobowiązano skarżącą wynosi 4800 zł (oraz odsetki). Faktycznie jednorazowa zapłata takiej sumy, przy budżecie domowym ponad 10 000 zł może powodować u rodziny przejściowe trudności finansowe. Jednakże nic nie stoi na przeszkodzie, by suma ta została rozłożona na raty. Reasumując należy uznać, że skarżąca nie wykazała okoliczności świadczących o szczególnych okolicznościach dotyczącej jej rodziny. Opieka nad niepełnosprawną córką jest stanem permanentnym. W związku z niepełnosprawnością skarżąca uzyskuje określone środki finansowe. Jednocześnie istnieje możliwość spłaty prze nią zobowiązań w sposób stosunkowo mało dotkliwy dla budżetu domowego. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd orzekł na podstawie art. 151 p.p.s.a.