II SA/Gl 232/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Asesor WSA Aneta Majowska (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 6 lipca 2023 r. sprawy ze skargi S. B. (B.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 19 stycznia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/102/2023/877/AW w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 16 grudnia 2022 r. nr [...]. Decyzją z dnia 16 grudnia 2022 r. nr [...] Prezydent Miasta S. (dalej: "organ I instancji"), w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 1205, dalej: "u.p.o.u.a.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 z późn. zm., dalej: "k.p.a."), odmówił S. B. (dalej: "Strona", "Skarżąca") umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej w łącznej wysokości 6.400,00 zł oraz ustawowych odsetek naliczonych do dnia spłaty kwoty głównej. W pierwszej kolejności organ wskazał, że przyznał prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osób uprawnionych: M. K. i K. K. w okresach świadczeniowych: 2021/2022, 2022/2023 (do 12/2022). W dniu 26 października 2022r. do organu wpłynął wniosek Strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej wraz z ustawowymi odsetkami. Na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, iż Strona prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą w wieku aktywności zawodowej, zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku, przebywającą w Schronisku dla Osób Bezdomnych "[...]". Dochód Strony to kwota 388,00 zł - zasiłek okresowy. Jak wynika z oświadczenia Strony z dnia 8 listopada 2022 r. Strona nie otrzymuje żadnej pomocy finansowej oraz materialnej ze strony rodziny. Do wydatków należy opłata związana z pobytem w ośrodku w wysokości 116,40 zł. Strona nie ponosi opłat związanych z telefonem oraz Internetem, w ośrodku ma zapewnioną żywność, bieżącą wodę, energię elektryczną oraz miejsce do spania. Strona posiada lekki stopień niepełnosprawności, jednak nie przyjmuje żadnych leków. Organ podkreślił, iż ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie zwolniła od obowiązku alimentacyjnego zobowiązanych z tego tytułu z mocy przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ani nie zmieniła zakresu ich obowiązku, obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców. Skoro Strona nie wywiązała się ze swojego obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka, stało się ono uprawnione do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dalej organ wskazał, iż Strona może podnosić swoje kwalifikacje zawodowe poprzez uczestnictwo w kursach czy szkoleniach, aby stać się osobą atrakcyjną zawodowo na rynku pracy. Sytuacja Strony ulegnie poprawie w chwili podjęcia zatrudnienia zgodnego ze staniem zdrowia. W powołaniu na treść art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. stwierdził, iż nie znalazł szczególnych okoliczności do umorzenia należności wynikających z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzja została doręczona w dniu 29 grudnia 2022 r. Strona w dniu 3 stycznia 2023 r. złożyła odwołanie od powyżej opisanej decyzji, zauważając, że rozstrzygnięcie nie odpowiada sytuacji finansowej, mieszkaniowej i materialno-bytowej Strony. Podała, iż nic nie wskazuje na to, aby sytuacja ta miała ulec poprawie. Nie jest w stanie spłacać zaległych oraz bieżących świadczeń wypłacanych z funduszu. Po rozpoznaniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "organ odwoławczy") decyzją z dnia 19 stycznia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/102/2023/887/AW, na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 570 z późn. zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Na wstępie organ odwoławczy przedstawił stan sprawy. Następnie przywołał treść art. 27 ust. 1-3 oraz art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. i podkreślił, iż ocena, czy w indywidualnym określonym przypadku zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej, pozostawiona została uznaniu organów. Wskazał także, że umorzenie jest wyjątkiem od reguły zwrotu przedmiotowej należności, a organ zobowiązany był wyważyć słuszny interes obywatela i interes społeczny. Dalej wyjaśnił, iż społeczeństwo i jego obywatele muszą żyć w przekonaniu, że organy Państwa dbają o to, aby pieniądze publiczne były wykorzystywane w sposób zgodny z ich przeznaczeniem, a umorzenie wypłaconych świadczeń dotyczyło jedynie osób znajdujących się w zupełnie wyjątkowej sytuacji, których twierdzenia nie wzbudzają jakichkolwiek wątpliwości, co do ich zgodności z prawdą i które wykorzystują wszystkie swoje możliwości i uprawnienia do poprawy sytuacji finansowej rodziny. Zdaniem Kolegium, organ I instancji zasadnie odmówił umorzenia należności, i nie przekroczył granic uznania administracyjnego. W sprawie należało bowiem nie tylko uwzględnić aktualne możliwości spłaty przez dłużnika alimentacyjnego powstałego zadłużenia, lecz należało także ustalić czy będzie w przyszłości taka możliwość. Aktualnie sytuacja materialna utrudnia spłatę należności, jednakże sytuacja ta może ulec zmianie. Strona ma 39 lat, jest osobą w wieku aktywności zawodowej, nie pracującą zawodowo. Z treści orzeczenia o lekkim stopniu niepełnosprawności wynika, że Strona ma obniżoną zdolność do wykonywania pracy, jednak dającą się kompensować przy pomocy wyposażenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze lub techniczne. Zatem stan zdrowia Strony nie wyklucza całkowicie podjęcia pracy. Nadto Strona może podnosić swoje kwalifikacje zawodowe, aby stać się osobą atrakcyjną zawodowo na rynku pracy. Końcowo organ odwoławczy zwrócił uwagę, iż zadłużenie z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego stanowi zobowiązanie Strony, która winna czynić wszelkie starania, by dokonać jego spłaty. To na Stronie ciąży obowiązek alimentacyjny na rzecz jej dzieci, a nie na budżecie państwa. Decyzja została doręczona w dniu 26 stycznia 2023 r. Z rozstrzygnięciem nie zgodziła się Skarżąca. W skardze skierowanej w dniu 27 stycznia 2023 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wyraziła niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko prezentowane w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 259 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Dokonana przez Sąd, według wskazanych kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 p.p.s.a. - poprzedzającej ją decyzji organu I instancji wykazała, że akty te zostały wydane z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Przedmiotem oceny Sądu w rozpoznawanej sprawie uczyniona została decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 19 stycznia 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 16 grudnia 2022 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przepis art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. stanowi podstawę materialnoprawną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia. Zgodnie z przywołaną regulacją organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Należy mieć na uwadze, że decyzja wydawana na postawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. jest tzw. decyzją uznaniową, a organ nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w przypadku stwierdzenia szczególnie uzasadnionych okoliczności (m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 grudnia 2020 r. I OSK 2903/18). Nie oznacza to jednak, że jest to decyzja dowolna. Istotne w tym zakresie pozostaje, że w przypadku kontroli sądowoadministracyjnej decyzji zapadłej w granicach uznania administracyjnego, rolą sądu administracyjnego jest zbadanie czy organ podejmując decyzję dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie, a także czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2020 r. sygn. I OSK 1011/20). Ponadto wydana decyzja musi być wyczerpująco uzasadniona poprzez wskazanie, dlaczego dokonano takiego a nie innego rozstrzygnięcia. Dokonane przez organ ustalenia faktyczne wynikają z materiału dowodowego zebranego w sprawie, w szczególności z przeprowadzonego w dniu 8 grudnia 2022 r. wywiadu środowiskowego oraz orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania i Niepełnosprawności w R. (karta nr 13-42 akt administracyjnych). Łączny dochód miesięczny Strony to kwota 388,00 zł, natomiast stałym wydatkiem pozostaje opłata za pobyt w schronisku w wysokości 116,20 zł. Dokonując kontroli sądowoadministracyjnej Sąd zwrócił uwagę na następujące kwestie istotne z punktu widzenia ustaleń stanowiących podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia. Przede wszystkim budzi wątpliwości prawidłowość ustalenia przez organ okresu, za jaki Strona ubiegała się o umorzenie należności. W treści pisma z dnia 26 października 2022 r. Skarżąca wniosła o umorzenie należności "łącznie z odsetkami w całości za dany okres świadczeniowy" (karta nr 5 akt administracyjnych). W piśmie nadanym do organu elektronicznie Strona wskazała natomiast, iż w związku z tym, że od kwietnia 2020 r. przebywa w Schronisku dla Osób Bezdomnych, wnosi o "umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości od roku 2020 r." (karta nr 1 akt administracyjnych). Zalegający w aktach wydruk kalkulatora odsetek ustawowych obejmuje zaś wyłącznie kolejne trzy miesiące: od września 2022 r. do listopada 2022 r., przy jednoczesnej informacji organu, że prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla małoletnich osób uprawnionych zostało przyznane na okresy świadczeniowe "2021/2022, 2022/2023 (do 12/2022)". Po pierwsze - niewątpliwie ww. kalkulator odsetkowy dla miesięcy wrzesień-listopad 2022 r. (karta nr 48 akt administracyjnych) nie zawiera pełnego okresu dotyczącego przedmiotowego wniosku. Po drugie – w aktach brak zestawienia dokonanych wpłat, pozwalającego na jednoznaczne ustalenie czy w danym okresie Skarżąca ich dokonywała, i jaka jest łączna kwota zaległości dla wnioskowanego okresu. Po trzecie - ewentualna wątpliwość co do zakresu wniosku złożonego przez Stronę winna zostać przez organ wyjaśniona. Uzasadnionym było zwrócenie się do Strony o sprecyzowanie jakiego okresu dotyczy wniosek. W ocenie Sądu, dopiero poczynienie wszechstronnych ustaleń w tym zakresie, jako kluczowych dla prowadzonego postępowania, w połączeniu z ustaleniem sytuacji dochodowej oraz rodzinnej Strony, pozwoli na ocenę zasadności wnioskowanego przez Skarżącą umorzenia należności. Ustalenia zatem wymaga, w jakiej konkretnie łącznej wysokości zadłużenie posiada Skarżąca w zakresie ciążących na niej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w tym odsetek oraz czy Strona nie posiada również innych zadłużeń, a jeżeli tak, to z jakich tytułów i w jakiej wysokości. Zgodnie bowiem z treścią przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego (karta nr 24 akt administracyjnych) - bezdomność Skarżącej wynika z zadłużenia mieszkania i eksmisji. W aktach sprawy brak jednak ustaleń, czy w związku z tym na Skarżącej ciążą także zobowiązania z ww. tytułu. Wykonanie eksmisji nie oznacza bowiem, iż długi obciążające osobę eksmitowaną automatycznie wygasają. Natomiast w kontekście, wskazywanej przez organy orzekające w sprawie, perspektywy poprawy sytuacji finansowej w przyszłości, w tym możliwości podnoszenia kwalifikacji zawodowych poprzez uczestnictwo w kursach czy szkoleniach celem podjęcia aktywności zawodowej, zauważenia wymaga, iż przedłożone akta administracyjne nie zawierają jakiejkolwiek informacji o ostatniej aktywności zawodowej Skarżącej, czy też przyczynach bezskuteczności podejmowanych prób podjęcia pracy, co mogło znaleźć swoje odzwierciedlenie chociażby w treści wywiadu środowiskowego. Nadto uwzględniając, że Skarżąca jest osobą zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy, należało ustalić czy były kierowane do Skarżącej oferty pracy i czy praca była podejmowana. Należało również rozważyć zwrócenie się do Powiatowego Urzędu Pracy o informacje co do możliwości uzyskania pracy przez Skarżącą w kontekście jej stanu zdrowia wynikającego z orzeczenia o niepełnosprawności. Z pominięciem tego rodzaju informacji, rozważania organów mają charakter wyłącznie hipotetyczny. Wniosek o umorzenie obligował organ również do zbadania przesłanek z art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. Przeprowadzenie tego rodzaju analizy nie wynika z akt administracyjnych sprawy. Jak już wskazano powyżej, brak w aktach zestawienia zaległości z ww. tytułu oraz ewentualnych wpłat, pozwalającego na przeprowadzenie stosownej kontroli w tym zakresie. W konsekwencji, kontrola sądowoadministracyjna rozpoznawanej sprawy doprowadziła do stwierdzenia naruszenia art. 7 k.p.a., nie zostały bowiem podjęte wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, a także naruszenia art. 77 § 1 k.p.a. z uwagi na niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego, które to naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe stało się podstawą uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Odnotowania wymaga, iż Sąd nie wskazuje rozstrzygnięcia, zauważa jednak, że ww. naruszenia uniemożliwiły przeprowadzenie kontroli czy zaskarżona decyzja pozostaje w granicach uznania administracyjnego. Biorąc zatem pod uwagę powyższe rozważania, w ramach ponownie prowadzonego postępowania organy powinny przede wszystkim dokonać jednoznacznych ustaleń, pozwalających się zweryfikować na podstawie dokumentów dołączonych do akt sprawy, dotyczących okresu, którego dotyczy wniosek, wysokości zadłużenia wraz z odsetkami dla tego okresu, jak również ewentualnych postępowań egzekucyjnych prowadzonych względem Skarżącej, a także zaktualizować informacje dotyczące możliwości zarobkowych Skarżącej przy uwzględnieniu jej stanu zdrowia. Następnie organy powinny dokonać oceny zgromadzonych dowodów i wydać rozstrzygnięcie w oparciu o ustawowe przesłanki. Na podstawie art. 210 § 2 p.p.s.a. oraz art. 205 § 1 w zw. z art. 200 p.p.s.a. Sąd z urzędu poczynił ustalenia w zakresie przysługujących Stronie od organu kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw stwierdzając, że w niniejszej sprawie nie powstały należne Skarżącej niezbędne koszty postępowania prowadzonego przez stronę osobiście. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 135 p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło z uwagi na złożony w treści odpowiedzi na skargę przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym przy jednoczesnym braku żądania przeprowadzenia rozprawy przez Skarżącą w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku w tym przedmiocie wraz z pouczeniem (art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.). Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.