II SA/Gl 246/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi N. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 20 grudnia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2010/2024/19632 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy C. z dnia 4 listopada 2024 r. nr [...]. Wójt Gminy C. (dalej: organ I instancji) decyzją z dnia 4 listopada 2024 roku, nr: [...], działając na podstawie art. 30 ust. 1 i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 323 ze zm. - dalej: u.ś.r.), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 - dalej: k.p.a.) i in., orzekając wobec N. Z. (dalej: strona, skarżąca): 1) uznał za nienależnie pobrany zasiłek pielęgnacyjny wypłacony w łącznej kwocie 4.748,48 zł w latach 2021-2023 (...); 2) orzekł o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie: 4.748,48 zł, z czego część, tj. 3.016,10 zł, została spłacona zgodnie z decyzją z dnia 5 grudnia 2023 r. o rozłożeniu na raty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. W treści uzasadnienia wskazano m. in., że zastosowano przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., bowiem zasiłek pielęgnacyjny został wypłacony mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń rodzinnych, a taką okolicznością było wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności, o czym strona, reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego, była poinformowana w decyzji. Ponadto w pouczeniu decyzji z 14 maja 2021 r. zamieszczono zapis informujący, iż strona jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu o wszystkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła strona wyrażając swe niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia i wskazała, że jako niepełnoletnia osoba niepełnosprawna była nieświadoma i niewystarczająco pouczona o istniejących i zmieniających się przepisach prawnych. Jako dziecko nie zdawała sobie sprawy, że orzeczenie o niepełnosprawności na wniosek jej rodziców jest tak ważne w postępowaniu o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego. Nikt nie miał zamiaru "wyłudzenia" świadczenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: SKO) decyzją z dnia 20 grudnia 2024 roku, nr SKO.PSŚ/41.5/2010/2024/19632, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji SKO wskazało, iż strona na etapie składania wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych została pouczona, iż w przypadku wystąpienia w rodzinie zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, będzie zobowiązania niezwłocznie powiadomić o nich podmiot wypłacający świadczenia rodzinne. Zatem wypłacone świadczenia rodzinne są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi. Zaskarżona decyzja, jako zgodna z prawem, zasługuje na jej utrzymanie w mocy. Skargę na powyższą decyzję złożyła strona. W jej treści wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniosła, że nie miała świadomości niesłusznego pobierania świadczenia. Powtórzyła argumentację z odwołania. Dodała, że w trakcie epidemii była hospitalizowana, wymagała leczenia farmakologicznego oraz częstych wizyt lekarskich, co wiąże się z dużymi kosztami. Obecnie jest po operacji wszczepienia stymulatora nerwu błędnego. W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 §1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle ust. 2 pkt 1 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z kolei ust. 8 tej regulacji wskazuje, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. W wyroku WSA w Gliwicach z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. II SA/Gl 1269/21, wskazano, z czym tut. Sąd zgadza się, że zachodzi konieczność rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". W tym nurcie orzecznictwa wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Organy w tym kontekście wskazują, że prawo do zasiłku jw. zostało przyznane nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności. W tym kontekście należy wskazać, że w świetle art. 6d ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (j.t. Dz. U. z 2024 r. poz. 44 z późn. zm.) utworzono Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane dotyczące osób niepełnosprawnych. Z kolei według ust. 4a tego przepisu "Dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, następującym podmiotom: 1) organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (...), i wojewodzie - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin (...)". Organ ma zatem możliwość (a przynajmniej powinien mieć możliwość – por. art. 23b ust. 1 pkt 5, art. 23b ust. 4 u.ś.r.) weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności. Z drugiej strony zaniedbał, by weryfikację taką ponawiać i wypłacał kolejne transze. Należało zatem i tę okoliczność wziąć pod uwagę. Powyższe dane w rejestrze udostępniane są m. in. w celu "weryfikacji danych" dotyczących osób "pobierających świadczenia". Istnieje więc obowiązek tego rodzaju kierowany przez ustawodawcę wobec administracji publicznej. Chodzi bowiem o wydatkowanie środków publicznych. Jeśli istnieją możliwości techniczne konieczne jest weryfikowanie, czy nie odpadły przesłanki do wypłaty przyznanych środków finansowych. Sprawdzenie takie nastąpiło, jednak z dużym opóźnieniem (w sierpniu 2023 r.), a negatywnymi konsekwencjami zwłoki obciążono skarżącą. Nie wykazano nawet, by była odpowiednio pouczona o jej własnych obowiązkach informacyjnych, jako że wcześniej w sprawie występował jej przedstawiciel ustawowy, a nie skarżąca osobiście. Adresatem decyzji przedłużającej prawo do ww. zasiłku był ojciec strony, a nie ona sama. Nadto poprzednie decyzje organów zostały uchylone prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 16 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 113/24. Wskazano tam m. in., że informacja, z której brakiem organy powiązały negatywne dla strony skutki prawne (tj. uzyskanie nowego orzeczenia o zaliczeniu do osób z umiarkowaną niepełnosprawnością), powinna być im znana z urzędu. Jednocześnie w świetle art. 153 p.p.s.a. "Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie." W tym kontekście nie są akceptowalne stwierdzenia, że "Organ I instancji nie zgadza się z uzasadnieniem Sądu jakoby zacytowane pouczenia nie uwzględniają w swej treści pouczenia co do utraty prawa do pobierania świadczenia. Budzące zastrzeżenia Sądu pouczenia zostały ujęte bezpośrednio w sentencji wspomnianej decyzji" (s. 3 decyzji organu I instancji). Strony miały możliwość zaskarżenia powyższego wyroku. Obecnie ma on charakter wiążący. Wszystkie te uchybienia ww. przepisom postępowania, w tym art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. Zalecenia ww. prawomocnego wyroku WSA powinny zostać zrealizowane. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.