II SA/Gl 325/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska,, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 maja 2022 r. sprawy ze skargi R. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 10 stycznia 2022 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 9 listopada 2021 r. nr [...]. Prezydent Miasta K. decyzją z dnia 9 listopada 2021 r., znak [...], działając na podstawie art. 104 ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm. – dalej k.p.a.), art. 25 ust. 1, 2 i in. ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (j.t. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm. – dalej u.p.p.), orzekając wobec R.W. (dalej: strona, skarżący): 1. Stwierdził, że świadczenia wychowawcze na dzieci J.W. oraz N.W. za okres od 1 grudnia 2019 r. do 31 sierpnia 2020 r. w łącznej kwocie 9.000 zł, wypłacone przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w R., zostały nienależnie pobrane; 2. Zobowiązał stronę do spłaty nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty, tj. kwoty 9.000 zł, od dnia 1 września 2020 r. oraz kwoty odsetek za opóźnienie na dzień 9 listopada 2021 r. – 782,80 zł; 3. Ustalił sposób spłaty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, wg decyzji. W uzasadnieniu podano m. in., że zgodnie z wyrokiem rozwodowym wydanym przez Sąd Okręgowy w G. z dnia [...]r., sygn. akt [...], władza rodzicielska nad dziećmi jw. została powierzona matce. W związku z powyższym Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w R. decyzją z dnia [...] r. uchylił prawo do świadczenia wychowawczego od 1 grudnia 2019 r. do 31 sierpnia 2020 r., przyznanego informacją z dnia 20 września 2019 r. Decyzja stała się ostateczna i prawomocna z dniem 2 stycznia 2021 r. W odwołaniu strona nie zgodziła się z ww. decyzją. Odwołujący się podał, że konto co prawda należało do niego, ale pieniądze z ww. tytułu pobierała jego żona. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO) decyzją z dnia 10 stycznia 2022 r., znak SKO.PSŚ/41.5/3979/2021/18233/AA, działając na podstawie m. in. art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podano m. in., że na mocy orzeczenia Sądu Okręgowego w G. z dnia [...] r. wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi córkami stron powierzono matce, pozostawiając ojcu prawo do współdecydowania o istotnych sprawach dzieci. Ponadto Sąd zasądził od odwołującego na rzecz dzieci alimenty w kwocie po 500 zł miesięcznie na każde dziecko. Zatem od dnia 27 listopada 2019 r. (tj. od daty prawomocności wyroku) wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi zostało powierzone matce dzieci. Tym samym od 1 grudnia 2019 r. tylko matka była uprawniona do otrzymywania świadczenia wychowawczego, przy czym prawo to mogła nabyć jedynie po złożeniu przez nią wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Wobec powyższego świadczenie wychowawcze zostało wypłacone stronie mimo braku prawa do tego świadczenia. W sytuacji strony spełniona została przesłanka nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wskazana w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p. Nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie. Skargę na powyższą decyzję złożyła strona. Powtórzyła argumentację z odwołania. Dodał skarżący, że nie działał świadomie. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Podał, że działał na podstawie i w granicach prawa, a rozstrzygnięcie znajduje umocowanie w zgromadzonym materiale dowodowym. W uzasadnieniu powtórzył swą poprzednią argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 – dalej: p.u.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2022 roku, poz. 329 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 §1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Według art. 5 ust. 1 u.p.p. świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko. Z kolei w świetle art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że "(...) żądanie zwrotu świadczeń, spożytkowanych na zaspokojenie potrzeb dziecka, na które zostało przyznane, byłoby nie do pogodzenia z ratio legis przepisów ustawy z 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci" (np. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 17 lutego 2022 r., II SA/Gl 1398/21 i podane tam orzecznictwo). Organy tymczasem nie wyjaśniły sytuacji, jak zostały spożytkowane kwoty świadczenia. Już w oświadczeniu z 27 sierpnia 2020 r. oraz w odwołaniu skarżący wskazywał, że pieniądze z ww. tytułu pobierała jego żona, a nie on. Kwestia ta została pominięta. Interpretacja wskazana przez SKO prowadziłaby do sytuacji, że za ww. okres w ogóle nie przysługiwałoby owo świadczenie, skoro skarżącemu nie należało się, a matka dzieci również nie byłaby do niego uprawniona, jako że nie złożyła wniosku. Taka interpretacja szkodzi sytuacji dzieci. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja okazały się zatem wadliwe. Zgromadzony materiał dowodowy nie uprawniał organu do niejako automatycznego uznania świadczeń za nienależnie pobrane w danym okresie, z pominięciem oceny, czy środki przyznane i wypłacone na podstawie przyznanego uprzednio prawa do świadczenia wychowawczego, zostały wykorzystane zgodnie z celem, jaki został przez ustawodawcę określony dla tego rodzaju świadczeń. Cel ten wynika z treści art. 4 ust. 1 ww. ustawy. Jest nim częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Chociaż świadczenie przysługuje podmiotom wskazanym w ust. 2 tego przepisu, tj. m. in. matce lub ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na ich utrzymaniu, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a ustawy (regulującym sytuację opieki naprzemiennej, która nie zachodzi w niniejszej sprawie), to jednak przedmiotowe świadczenie służy dziecku. W rezultacie, zdaniem Sądu, szczególnie istotne dla rozstrzygnięcia pozostaje ustalenie, na jaki cel zostało przeznaczone świadczenie wypłacone z tego tytułu. Tylko poczynienie takich ustaleń uprawnia do oceny, czy było ono nienależnie pobrane w rozumieniu przepisu art. 25 ust. 2 pkt 6 ww. ustawy. W sytuacji ustalenia przez organ przeznaczenia środków pochodzących ze świadczenia wychowawczego na "pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem" dziecka, uzasadnione stałoby się ustalenie, że w sprawie nie zaistniała podstawa do uznania świadczeń za nienależnie pobrane. Należy też rozróżnić pojęcia "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane decydujące znaczenie ma nie tylko przesłanka obiektywna, powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenie musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym, czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. np. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 5 stycznia 2022 r., sygn. II SA/Po 178/21 i podane tam orzecznictwo). Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu. Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., przy odstąpieniu od dalej idącej kontroli prawidłowości zastosowania w niniejszej sprawie prawa materialnego, do której zmierzają niektóre zarzuty skargi. Kontrola zastosowania prawa materialnego następuje dopiero w ostatniej kolejności, w niewadliwie przeprowadzonym postępowaniu (zob. wyrok NSA z 10 lutego 1981 r., sygn. SA 910/80, ONSA 1981, nr 1, poz. 7; T. Woś [red.], Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 757 – 757). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym nastąpiło zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.