II SA/Gl 361/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Asesor WSA Aneta Majowska, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 września 2024 r. sprawy ze skargi A. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 29 stycznia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3870/2023/26667 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Po rozpatrzeniu wniosku A. F. Prezydent Miasta S. decyzją z dnia 17 listopada 2023 r. nr [...] odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem. Organ wskazał, że osoba niepełnosprawna prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe w D. Wnioskodawczyni zamieszkuje zaś ze swoją rodziną w S. i codziennie w godzinach 8-16 opiekuje się ojcem. W ramach tej opieki pomaga ojcu w toalecie - wprowadza go pod prysznic, następnie myje go, wyciera i pomaga się ubrać. Asekuruje w drodze do toalety. W godzinach w których jest nieobecna ojciec korzysta z tzw. "kaczki", która jest pozostawiona w zasięgu ręki przy łóżku. Podaje ojcu leki, robi zakupy, pierze, sprząta, załatwia wszelkie sprawy urzędowe, oraz medyczne. Przygotowuje codziennie śniadania oraz obiady, natomiast kolację przygotowuje bezpośrednio przed wyjazdem do domu, pozostawiając ją ojcu w zasięgu rąk. Ojciec strony jest ograniczony w znacznym stopniu ruchowo. Porusza się przy pomocy kul lub ewentualnie tzw. balkonika. Druga córka ojca strony pracuje za granicą i nie pomaga przy ojcu. Sama strona jest osobą nieczynną zawodowo. Do 2017 r. prowadziła działalność gospodarczą. W latach 2019 -2023 pobierała zaś świadczenie w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią, która zmarła w [...] r. W ocenie organu zakres sprawowanej opieki nie wyklucza możliwości podjęcia przez wnioskodawczynię zatrudnienia, choć w niepełnym wymiarze czasu pracy. Niezależnie od tego zwrócono także uwagę, że siostra strony nie realizuje obowiązków alimentacyjnych wobec niepełnosprawnego ojca. Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Zarzuciła organowi I instancji naruszenie: - art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i pominięcie okoliczności, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w zależności od wieku, w jakim powstała niepełnosprawność, - błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez wnioskodawczynię w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, - art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a. - poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych przyjętych na podstawie wadliwie zebranego lub ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez wnioskodawczynię opieki nad ojcem nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez Wnioskodawczynię, a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, - art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez oparcie przedmiotowej decyzji na fakcie istnienia innych osób spokrewnionych w pierwszej kolejności z ojcem wnioskodawczyni. Zaskarżoną obecnie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Zgodziło się z zarzutem odwołania, że data powstania niepełnosprawności nie może stać się przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednakże podkreśliło, że w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych system świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sprawowanie faktycznej opieki (do sprawowania której członkowie rodziny są zobowiązani na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), ale rekompensatą za utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Tymczasem, z akt sprawy wynika, że strona sprawuje przy swoim ojcu niewielki zakres czynność. Strona oświadczyła, że jej opieka nad ojcem polega na przygotowywaniu posiłków, zakupach, sprzątaniu mieszkania, uczestniczeniu przy wizytach lekarskich. W ocenie organu odwoławczego zakres opieki jakiej wymaga ojciec strony nie jest tego rodzaju, żeby wykluczał podjęcie przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ojciec strony jest osobą samotnie gospodarującą, porusza się po domu przy pomocy kuli lub balkonika. Skład orzekający Kolegium w pełni aprobuje stanowisko prezentowane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 13 grudnia 2021 r. sygn. akt III SA/Kr 1064/21 (pub. w Lex), zgodnie, z którym: "Pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ww. ustawy utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiało by się odbyć ze szkoda dla niej". Tymczasem, zakres opieki sprawowanej przez stronę oraz poszczególne czynności wykonywane przez nią nie są na tyle angażujące, aby nie mogła podjąć choćby częściowego zatrudnienia, w dogodnej dobowo porze. Z akt sprawy wynika, że czynności strony związane z opieką ograniczają się bowiem jedynie do wspomagania ojca. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka reprezentowania przez profesjonalnego pełnomocnika. Domagając się uchylenia rozstrzygnięć organów obu instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania zarzuciła Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, 2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a. - poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad ojcem nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, 3) naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez oparcie przedmiotowej decyzji na fakcie istnienia innych osób spokrewnionych w pierwszej kolejności z ojcem skarżącej. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2022 r., poz. 2492) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323 – dalej "u.ś.r.") w brzmieniu obowiązującym w chwili wydawania rozstrzygnięć przez organy administracji "świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji". W każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, a więc, czy istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a niemożnością podjęcia zatrudnienia. Czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej. Pod pojęciem "sprawowania opieki", użytym w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej. Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej. Zauważyć przy tym należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę. Warunku "stałej" opieki, nie można bowiem rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki. W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania. Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy przy tym wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym. Jednakże przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Pojęcie opieki, o którym mowa w powyższym przepisie, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. W ocenie Składu orzekającego decyzja SKO w Katowicach jest zgodna z prawem. Organ ustalił przede wszystkim zakres sprawowanej przez stronę nad ojcem opieki. Jak wynika z akt administracyjnych polega ona na przygotowywaniu i podawaniu posiłków, przygotowywaniu leków, załatwianiu spraw urzędowych, robieniu zakupów. Jednakże niepełnosprawny porusza się samodzielnie (przy wykorzystaniu tzw. "chodzika" i na wózku, nie jest "pampersowany". Trudno zatem stwierdzić, że w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem strona nie może podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia nawet jeśli przyjąć, iż opieka ta zajmuje jej 8 godzin dziennie. Tu warto zaznaczyć, że poprawa organizacji opieki może znacząco skrócić ten czas. Opieka ta polega bowiem na pomocy w czynnościach higienicznych, robieniu zakupów, podawaniu leków, praniu, sprzątaniu i czynnościach polegających na załatwianiu spraw urzędowych i medycznych. Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd wskazuje co następuje. I. Jak wyżej wykazano, zakres świadczonych przez stronę czynności przy ojcu, przy prawidłowej organizacji, pozwoli skarżącej podjąć zatrudnienie. Skład orzekający podkreśla, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad ojcem. Do takiej opieki skarżąca jest zobowiązana z mocy przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. II. W ocenie składu orzekającego ustalenia faktyczne w sprawie są prawidłowe. Zakres świadczonej przez skarżącą opieki został ustalony w oparciu o wywiad środowiskowy. III. Okoliczność, że skarżąca posiada siostrę niezajmującą się ojcem nie stanowiła przyczyny odmowy przyznania świadczenia. Mają jednak rację organy administracji, że obowiązek alimentacyjny spoczywa na obu córkach niepełnosprawnego. I brak jakiegokolwiek uzasadnienia, by całe społeczeństwo partycypowało w kosztach opieki nad niepełnosprawnym w sytuacji, gdy zobowiązana alimentacyjnie jego druga córka od takich świadczeń się uchyla. Z tych względów na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.