II SA/Gl 406/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Asesor WSA Aneta Majowska, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 sierpnia 2025 r. sprawy ze skargi D.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 23 stycznia 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2199/2024/21942 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia 9 grudnia 2024 r. nr [...]. Prezydent Miasta P. decyzją z dnia 9 grudnia 2024 r. ustalił obecnie skarżącej D. L. (L.) kwotę nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wypłaconych w okresie od 1 listopada 2023 r. do 31 grudnia 2023 r., na mocy decyzji z dnia 19 września 2023 r., nr [...], w wysokości 1000,00 zł, oraz zażądał zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał m.in. art. 2 pkt 7 lit. d), art. 12, art. 23 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1993 ze zm. w skrócie u.o.p.u.a.) oraz Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2023 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz.U. z 2023r. poz. 1341). W uzasadnieniu organ wskazał, że na wniosek skarżącej decyzją z dnia 19 września 2023 r. zostały przyznane świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, jako którą wskazano M. M.. Świadczenie przyznano w okresie od 1 października 2023 r. do 30 września 2024 r. w wysokości po 500,00 zł miesięcznie. W dniu 15 października 2024 r. do akt sprawy wpłynęło zaświadczenie komornika sądowego informujące, że w trakcie wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2023/2024 skarżąca otrzymała alimenty: w dniu 10 listopada 2023 r. w wysokości 450,09 zł, w dniu 14 listopada 2023 r. w wysokości 1534,44 zł, w dniu 14 grudnia 2023 r. w wysokości 1500,40 zł. Z tego względu organ uznał, że w okresie od 1 listopada 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. skarżąca nie spełniała ustawowej przesłanki uprawniającej do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ wyjaśnił jednocześnie, że w związku z zakończeniem okresu świadczeniowego decyzja przyznająca świadczenia z funduszu alimentacyjnego wygasła, a więc nie ma możliwości jej modyfikowania. W odwołaniu skarżąca podniosła, że zgodnie z prawem pobrała zaległe alimenty od komornika, których nie nadpłacał jej fundusz alimentacyjny. Do odwołania dołączyła kopię pisma komorniczego z dnia 10 grudnia 2024 r. Wskazała, że według tego pisma pieniądze zostały jej wysłane zgodnie z prawem. Decyzją z dnia 23 stycznia 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił przepisy stanowiące podstawę prawną rozstrzygnięcia. Cytując art. 28 ust. 1 u.o.p.u.a. Kolegium stwierdziło, że według tego przepisu z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne w pierwszej kolejności zaspokaja należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (pkt 1) oraz z tytułu zaliczek alimentacyjnych (pkt 2), zaś dopiero w dalszej kolejności należności wierzyciela alimentacyjnego (pkt 3). To uregulowanie oznacza, że uzyskane w toku postępowania egzekucyjnego kwoty rozdysponowuje się według ściśle określonej kolejności, przy czym w pierwszym rzędzie zawsze spłaca się należności przypadające z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia. Należności wierzyciela alimentacyjnego zaspakaja się dopiero w dalszej kolejności. Pobranie w takiej sytuacji jakichkolwiek kwot od dłużnika alimentacyjnego - bez znaczenia czy bezpośrednio od niego, czy też w drodze egzekucji sądowej, skutkuje tym, że otrzymane w tym okresie świadczenia z funduszu zostają zakwalifikowane jako nienależnie pobrane. Wykluczona jest zatem sytuacja, w której dochodzi do równoległego zaspakajania z obu źródeł, z funduszu, jak i z tytułu alimentów. Zasadą jest bowiem uzyskiwanie świadczeń z funduszu na wypadek, gdy osoba na której spoczywa obowiązek alimentacyjny, z obowiązku tego się nie wywiązuje. Według Kolegium organ I instancji słusznie zażądał zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ponieważ osoba uprawniona otrzymała wskazane przez ten organ kwoty w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ust. 1 u.o.p.u.a. Z tego względu Kolegium stwierdziło, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone stronie w podanym okresie w wysokości 1000 zł są nienależnie pobranymi świadczeniami w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d u.o.p.u.a. i jako takie podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Na potwierdzenie swojego stanowiska Kolegium przytoczyło fragment wyroku NSA z dnia 26 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 579/22 W skardze na decyzję Kolegium skarżąca podtrzymała swoje stanowisko przedstawione w odwołaniu. Zaakcentowała, że odsyłała dwukrotnie pieniądze Komornikowi Sądowemu. Jednak ten twierdził, że przedmiotowe pieniądze jej się należą, gdyż są to zaległe alimenty, których fundusz nie nadpłaca. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U z 2024 r. poz. 935, ze zm. - dalej "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przedstawiona tutaj regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości, co do tego, że zaskarżona decyzja może ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie, a tym samym skarga zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (obecnie: t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 438, dalej w skrócie jak dotychczas "u.p.o.u.a."). Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia wypłacone z funduszu alimentacyjnego, w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. stanowi zaś, że w okresie w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.), a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 k.p.c. Przytoczony art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. w istotny sposób zmienia reguły, wynikające z przepisów kodeksu postępowania cywilnego, wskazujące w jaki sposób komornik sądowy dokonywać ma podziału między wierzycielami sum uzyskanych w toku prowadzonej egzekucji komorniczej i w jakiej kolejności ma dochodzić do ich zaspokojenia. W przypadku naruszenia tej kolejności dojdzie do spełnienia hipotezy normy prawnej wynikającej z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. W konsekwencji w razie naruszenia tej kolejności wypłacone równolegle świadczenia z funduszu alimentacyjnego stanowić będą nienależnie pobrane świadczenia. O tym zatem, czy otrzymane świadczenia w oparciu o art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. mogą zostać zakwalifikowane jako nienależnie pobrane rozstrzyga naruszenie wynikającej z art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. kolejności zaspakajania. W realiach rozpoznawanej sprawy skarżąca otrzymała wpłaty od komornika sądowego. Oznaczało to, że organy powinny były ustalić, czy w datach otrzymania tych wpłat tj. odpowiednio 10 listopada 2023 r., 14 listopada 2023 r., w dniu 14 grudnia 2023 r. doszło do naruszenia przedstawionej powyżej kolejności zaspokojenia. Koniecznym było zatem ustalenie w każdej z tych dat stanu zadłużenia dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, ani z decyzji organu I instancji nie wynika, aby takie ustalenia zostały poczynione. Jednocześnie zauważyć należy, że aktach sprawy znajduje się kierowane przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w P. do Komornika Sądowego pismo z dnia 2 listopada 2023 r., według którego zobowiązania dłużnika alimentacyjnego względem MOPR wynoszą zero (karta 25 akt administracyjnych). Ponadto w aktach sprawy znajduje się wydruk stanu zadłużenia dłużnika alimentacyjnego z tytułu Funduszu Alimentacyjnego, gdzie bieżący stan zadłużenia w datach 26 października 2023 r., 28 listopada 2023 r. oraz 19 grudnia 2023 r. jest zerowy (karta 42 akt administracyjnych). Z powyższego wynika, że nie można wykluczyć, że odpowiednio w datach 10 listopada 2023 r., 14 listopada 2023 r., w dniu 14 grudnia 2023 r., kiedy Komornik Sądowy przekazał skarżącej ustalone przez organy kwoty, dłużnik alimentacyjny nie posiadał zadłużenia, które podlegałoby zaspokojeniu w pierwszej kolejności przed zadłużeniem tego dłużnika względem skarżącej. Zaakcentować należy, że wierzytelność regresowa organu wierzyciela powstaje po wypłacie świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dopiero wtedy rozważać można, czy w okresie jej pobierania doszło do naruszenia art. 28 u.p.o.u.a. ( zob. Wyrok WSA w Warszawie z 15 września 2022 r., sygn. I SA/Wa 1062/22). Omawiana wierzytelność funduszu alimentacyjnego - organu wierzyciela obejmuje należności przypadające od dłużnika alimentacyjnego z tytułu świadczeń wypłaconych wierzycielowi alimentacyjnemu z funduszu alimentacyjnego, które podlegają ściągnięciu wraz z odsetkami w drodze egzekucji sądowej na podstawie przepisów o egzekucji świadczeń alimentacyjnych (art. 27 ust. 3 u.p.o.u.a.). Zgodnie z art. 27 ust. 3a u.p.o.u.a., jeżeli jest prowadzone postępowanie egzekucyjne w celu zaspokojenia roszczeń osoby uprawnionej z tytułu alimentów, organ wierzyciela który wypłacał świadczenia z funduszu alimentacyjnego, będący wierzycielem należności o których mowa w ust. 3, przyłącza się do tego postępowania. Podstawą wierzytelności organu wierzyciela (funduszu alimentacyjnego) z art. 27 ust. 1 i 3 u.p.o.u.a. jest decyzja opisana w art. 27 ust. 8 pkt 1 u.p.o.u.a. t.j. ostateczna decyzja przyznająca świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. Jednak, co bardzo istotne warunkiem powstania wierzytelności i wszczęcia egzekucji, czy przyłączenia się do już prowadzonej egzekucji celem zaspokojenia wierzytelności, jest wypłata świadczeń z funduszu na jej podstawie. Wynika to z art. 27 ust. 8 pkt 2 u.p.o.u.a., który określa wysokość i datę powstania wierzytelności regresowej organu wierzyciela. Samo obowiązywanie decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej nie oznacza automatycznie, że po stronie dłużnika alimentacyjnego w całym okresie obowiązywania tej decyzji istnieć będzie zadłużenie względem Funduszu Alimentacyjnego. Poziom tego zadłużenia może się zmieniać, a okresowo może ono w ogóle nie występować w zależności od stanu rozliczeń m.in. z dłużnikiem alimentacyjnym czy organem egzekucyjnym. Tym samym nie każda wpłata przez Komornika Sądowego do rąk wierzyciela alimentacyjnego dokonana na poczet zaległych należności alimentacyjnych przypadających temu wierzycielowi za okresy wcześniejsze nie objęte obowiązującą decyzją przyznająca świadczenie alimentacyjne, będzie naruszała kolejność zaspakajania wynikającą z art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. Przepis ten przecież dopuszcza, nawet w okresie pobierania świadczeń z funduszu przez wierzyciela alimentacyjnego, wypłatę na jego rzecz świadczeń wyegzekwowanych od dłużnika w sytuacji pełnego zaspokojenia roszczeń organu wierzyciela na podstawie art. 28 ust. 1 pkt 3 u.p.o.u.a. Należy przy tym pamiętać, że komornik mając w swoim depozycie pieniądze od dłużnika i nie wypłacając ich wierzycielowi, naraża się na odpowiedzialność cywilną wobec wierzyciela alimentacyjnego, nie mówiąc o odpowiedzialności związanej z nadzorem sądu nad tokiem egzekucji (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 18 maja 2022 r. II SA/Rz 1820/21). Tymczasem organy przyjęły odmienne niż przedstawione powyżej założenie i uznały, że jakakolwiek wpłata na poczet zaległych należności w okresie obowiązywania decyzji narusza tą kolejność i wypełnia hipotezę z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. W konsekwencji poprzestały wyłącznie na ustaleniu zbieżności czasowej pomiędzy wskazanymi powyżej wpłatami a okresem pobierania świadczenia z Funduszu alimentacyjnego. Nieustalenie wskazanych wyżej okoliczności przesądza o naruszeniu przepisów postępowania (art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.) w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku o uchyleniu zaskarżonej decyzji Kolegium i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji. Wskazania co do dalszego przebiegu postępowania wynikają wprost z przeprowadzonych powyżej rozważań. Obowiązkiem organów w toku ponownego rozpatrywania sprawy będzie ustalenie i udokumentowanie, czy na dzień wypłaty świadczeń przez Komornika w dniach: 10 listopada 2023 r., 14 listopada 2023 r., 14 grudnia 2023 r. istniała zaległość dłużnika alimentacyjnego w funduszu alimentacyjnym, a jeśli tak, to w jakiej wysokości. Dopiero po takim ustaleniu organy, kierując się przedstawioną powyżej oceną prawną, rozstrzygną czy faktycznie spełniona została hipoteza z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a.