II SA/Gl 417/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 września 2024 r. sprawy ze skargi H. J. (J.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 15 lutego 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/140/2024/907 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia 6 grudnia 2023 r. nr [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 15 lutego 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/140/2024/907, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania H. J. (dalej – Skarżący, Zobowiązany), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta C. (dalej – organ I instancji, Prezydent Miasta) z dnia 6 grudnia 2023 r. nr [...] którą: 1) uznano za nienależnie pobrane świadczenie przyznane - na podstawie art. 2 ust. 2 pkt 2 ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - decyzją z dnia 8 grudnia 2014 r. nr [...] ze zmianami w postaci: – zasiłku dla opiekuna G. J. pobranego za okres od 14 listopada 2020 r. do 30 listopada 2020 r. w kwocie 351,30 zł, – zasiłku dla opiekuna G. J. pobranego za okres 1 grudnia 2020 r. do 31 stycznia 2023 r. w kwocie 16.120 zł (620 zł x 26), 2) zobowiązano do zwrotu w całości kwoty 16.471,30 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia spłaty. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prawo do zasiłku dla opiekuna przyznano Skarżącemu decyzją Prezydenta Miasta z dnia 8 grudnia 2014 r. nr [...]. Decyzją z dnia 2 listopada 2018 r. nr [...] zmieniono wysokość świadczenia na kwotę 620 zł. W związku z wnioskiem Skarżącego z dnia 25 stycznia 2023 r., organ I instancji decyzją z dnia 31 stycznia 2023 r. nr [...] uchylił własną decyzję z dnia 8 grudnia 2014 r. nr [...] ze zmianami. Następnie decyzją z dnia 24 kwietnia 2023 r. organ I instancji uznał, że świadczenie w postaci zasiłku dla opiekuna za okres od 14 listopada 2020 r. do 31 stycznia 2023 r. zostało pobrane przez Skarżącego nienależnie i zobowiązał do jego zwrotu w łącznej kwocie 16.471,30 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Wskutek odwołania Kolegium decyzją z dnia 25 września 2023 r. nr [...] uchyliło decyzję Prezydenta Miasta i przekazało mu sprawę do ponownego rozpatrzenia. Jako podstawową przyczynę wydania rozstrzygnięcia kasatoryjnego był brak rozważań, co do wystąpienia przesłanek uznania świadczenia za nienależnie pobrane, tj. czy możliwym jest przypisanie złej woli osobie uprawnionej do zasiłku. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Prezydent Miasta decyzją z dnia 6 grudnia 2023 r. po raz kolejny uznał, że świadczenie w postaci zasiłku dla opiekuna za okres od 14 listopada 2020 r. do 31 stycznia 2023 r. zostało pobrane przez Skarżącego nienależnie i zobowiązał do jego zwrotu w łącznej kwocie 16.471,30 zł wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu wskazano na art. 30 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie - t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 323 – dalej u.ś.r.). Na ich podstawie przyjęto, że Zobowiązany pobrał nienależnie świadczenie, ponieważ z dniem [...] uległa zmianie jego sytuacja zawodowa. Mianowicie, jak poinformował ZUS w piśmie z dnia 19 grudnia 2022 r., Skarżący z dniem [...] nabył prawo do emerytury pomostowej. W odwołaniu z dnia 3 stycznia 2024 r. Skarżący zanegował rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. Wniósł w nim o odstąpienie od żądania zwrotu kwoty pobranego zasiłku lub o jej umorzenie. Żądanie umotywował ty, że pozostawał w przekonaniu, że złożone przez niego wyjaśnienia doprowadzą do korzystnego dla niego rozstrzygnięcia. Podtrzymał również uwagi zawarte w odwołaniu z dnia 25 kwietnia 2023 r. Mianowicie występując o emeryturę pomostową nie był świadomy tego, że złożenie takiego wniosku pozbawia go prawa do pobierania zasiłku pomimo, że cały czas sprawował opiekę nad niepełnosprawną matką. Podkreślił, że w dalszym ciągu sprawuje całodobową opiekę nad matką, pomimo braku wsparcia ze strony MOPS-u. Zauważył również, że zaraz po otrzymaniu uzyskaniu wiedzy o przyznaniu emerytury powiadomił o tym fakcie organ I instancji. Kolegium decyzją z dnia 15 lutego 2024 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przyjął, że w sprawie zachodzi przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane, gdyż zostało ono wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do niego. Kolegium uznało, że od daty przyznania Skarżącemu prawa do emerytury, tj. 14 listopada 2020 r., nie spełnia on przesłanek warunkujących prawo do zasiłku dla opiekuna. Dlatego też organ odwoławczy stwierdził, że pobrany w okresie od 14 listopada 2020 r. do 31 stycznia 2023 r. zasiłek dla opiekuna w łącznej wysokości 16.120 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W ocenie Kolegium, Zobowiązany został prawidłowo poinformowany o zasadach ustalania prawa do świadczeń oraz obowiązku wynikającym z art. 25 ust. 1 u.ś.r., tj. konieczności zgłoszenia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń. W tej sytuacji Kolegium uznało, że decyzja organu I instancji jest prawidłowa. W skardze z dnia 29 lutego 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Zobowiązany zarzucił decyzji Kolegium naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1 u.ś.r. W motywach skargi Zobowiązany podniósł, że o przyznaniu emerytury pomostowej powziął wiedzę dopiero w dniu doręczeniu decyzji ZUS-u z dnia 19 grudnia 2022 r. Składając wniosek w tym przedmiocie nie miał pewności, że nabędzie prawo do emerytury, dlatego nie mógł zrezygnować z zasiłku i pozbawić się środków do życia. Zauważył, że jego wniosek o przyznanie emerytury był rozpatrywany przez blisko 2 lata. Skarżący podkreślił, że pobierał zasiłek będąc cały czas pod nadzorem organu, który nie pouczył go, że powinien zaprzestać pobierania zasiłku z datą wystąpienia z wnioskiem o przyznanie emerytury. W tej sytuacji – jak zauważył Zobowiązany – był przeświadczony, że uprawniony jest do otrzymywania zasiłku do chwili przyznania prawa do emerytury. Fakt uzyskania prawa do emerytury zgłosił niezwłocznie po tym, jak otrzymał decyzję ZUS-u w tym przedmiocie. Dlatego też jego zdaniem, nie można przyjąć, że przyjął świadczenie w złej wierze, tj. wiedząc, że mu się ono nie należy. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli sądowej jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta C., którą uznano, że Skarżący nienależnie pobrał zasiłek dla opiekuna za okres od 14 listopada 2020 r. do 31 stycznia 2023 r. w łącznej kwocie 16.471,30 zł i w związku z tym zobligowano go do jej zwrotu wraz z należnymi odsetkami ustawowymi. Kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji jest ustalenie, czy organy administracji publicznej orzekające w niniejszej sprawie prawidłowo uznały, że kwoty opisane w sentencji zaskarżonej decyzji są nienależnie pobranymi świadczeniami w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Nadmienić należy na wstępie, że w myśl art. 10 ust. 1 Ustawa z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 246), w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio obowiązujące do dnia 31 grudnia 2023 r. przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych dotyczące świadczeń pielęgnacyjnych. Podstawę materialnoprawną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowił przede wszystkim art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zgodnie z nim za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. podstawa uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymaga łącznego wystąpienia następujących przesłanek: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; 3) osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony, a więc ma świadomość obowiązku powstrzymania się od odebrania wypłaty nienależnego świadczenia (zob. P. Rączka red., Świadczenia rodzinne. Komentarz, Lex el. 2021). Przywołana regulacja ma zastosowanie wyłącznie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co w doktrynie, jak i orzecznictwie odróżnia się od świadczeń nienależnych. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża zatem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Z tego względu istotne pozostaje dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (zob. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1392/21, Lex nr 33422757). Uwzględniając poczynione wyżej uwagi w zakresie konieczności ustalenia, w toku postępowania w sprawie nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna, czy Skarżący w okresie wskazanym w zaskarżonej decyzji pobierał owo świadczenie w sposób świadomy w tym znaczeniu, że zdawał sobie sprawę, iż nie przysługuje mu ono, a co z tym związane, czy pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. było sformułowane i przedstawione w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego zasiłku dla opiekuna (zob. wyrok NSA z dnia 10 września 2019 r. sygn. akt I OSK 1139/19, Lex nr 2751888), konieczna jest szczegółowa analiza zastosowanych w sprawie pouczeń. W takiej sytuacji niezbędne było dokonanie przez organ oceny, czy samo złożenie wniosku o emeryturę pomostową, stanowi zmianę mającą wpływ na prawo do pobieranego świadczenia, tym bardziej, że na powyższe wskazuje sam Skarżący. Mianowie w odwołaniu stwierdza, że nie był świadomy tego, że ubieganie się o świadczenie emerytalne pozbawia do prawa do zasiłku. Podobnie wypowiedział się w skardze. Przeprowadzona w sprawie kontrola sądowoadministracyjna doprowadziła do wniosku, iż organy orzekające w sprawie nie zbadały w sposób prawidłowy, czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania Skarżącego stanowiąca następstwo prawidłowego pouczenia przez organ o skutkach zaniechania poinformowania organu o fakcie wystąpienia z wnioskiem o ustalenie prawa do emerytury pomostowej. Organy nie rozważały kwestii, czy w istocie Skarżący przedmiotowe świadczenie nienależnie pobrał. Organy orzekające w sprawie nie odniosły się do kwestii oceny świadomości co do konsekwencji związanych z zaniechaniem poinformowania organu o złożeniu wniosku o przyznanie emerytury pomostowej, nie zwróciły uwagi na zawarte w decyzjach pouczenia, ani też nie oceniły, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnego. Nadmienić należy, że z akt administracyjnych wynika, iż Skarżący niezwłocznie poinformował organ I instancji o fakcie otrzymania decyzji ZUS-u przyznającej mu prawo do emerytury. Ponadto dodać należy, że podczas rozprawy sądowej Skarżący podniósł, że przed wystąpieniem z podaniem o ustalenie prawa do emerytury poinformował o swoim zamiarze pracownika MOPS-u. Według relacji Zobowiązanego, miał wtedy też uzyskać zapewnienie, że okoliczność ta nie stanowi przeszkody dla pobierania zasiłku dla opiekuna. W kontekście tego oświadczenia należy wyrazić stanowisko, że - niezależnie od ustaleń dotyczących prawidłowości pouczeń -potwierdzenie powyższych informacji przemawiać będzie za uznaniem braku złej woli po stronie Skarżącego. Powyższe pozostaje w związku z zasadą prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 k.p.a., w myśl której w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, a także zasadą informowania stron określoną w art. 9 k.p.a. Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 – dalej p.p.s.a.) organ ponownie rozpoznając sprawę, kierując się wskazaną przez Sąd wykładnią art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., ustali czy pobrany zasiłek dla opiekuna w spornym okresie nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu omawianej regulacji, względnie rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, uzasadniając swoje stanowisko stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.