II SA/Gl 417/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie, Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Artur Żurawik, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 lipca 2025 r. sprawy ze skargi A. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 24 stycznia 2025 r., nr SKO.PSŚ/41.5/2191/2024/21849 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza R. z dnia 5 listopada 2024 r., nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Burmistrz R. decyzją z dnia 5 listopada 20204 r. nr [...]: 1) ustalił, że kwoty zasiłku pielęgnacyjnego wypłacone A. L. w okresie 1 sierpnia 2024 r. do 30 września 2024 r. w łącznej wysokości 431,68 zł, były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi, 2) zobowiązał stronę do zwrotu tych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją z dnia 18 sierpnia 2021 r. nr [...] przyznano prawo do zasiłku pielęgnacyjnego dla córki strony w okresie od 1 kwietnia 2021 r. do 31 maja 2024 r., tj. do końca ważności orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. Następnie, w związku z wydłużeniem ważności tego orzeczenia na podstawie art. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2023 r. o szczególnych rozwiązaniach służących zachowaniu ważności niektórych orzeczeń o niepełnosprawności oraz orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, decyzją znak z dnia 17 maja 2024 r. przedłużono prawo do zasiłku pielęgnacyjnego do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dniu 24 września 2024 r. zostało przedłożone nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności córki strony, wydane [...] r. na okres do 30 czerwca 2029 r. Orzeczenie to zostało odebrane przez stronę dnia 3 lipca 2024 r. W ocenie organu wydanie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności spowodowało, iż decyzja Burmistrza R. z dnia 17 maja 2024 r. utraciła moc, a zatem stronie nie przysługiwało prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie tej decyzji w okresie od 1 sierpnia 2024 r. do 30 września 2024 r. Podkreślono, że strona została poinformowana na jaki okres zostaje wydłużone prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na rzecz córki. W pouczeniu decyzji organ przywołał treść art. 25 ustawy o świadczeniach rodzinnych rozbudowując go o zapis, że w przypadku otrzymania nowego orzeczenia o niepełnoprawności bądź o stopniu niepełnoprawności osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu. Ponadto w treści pouczenia w sposób jednoznaczny i nie budzący wątpliwości wskazano, iż w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, w szczególności zaistnienia okoliczności wymienionych powyżej w treści decyzji, osoba pobierająca świadczenia jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenia rodzinne, zaś w sytuacji niepoinformowanie organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach o których mowa powyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka. Zarzuciła ona organowi administracji naruszenie: - art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 2b ustawy o świadczeniach rodzinnych mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez uznanie za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, podczas gdy nie nastąpiła sytuacja wymieniona w tym punkcie, a także jako osoba pobierająca te świadczenie nie została pouczona o konieczności złożenia nowego wniosku, - art. 1 oraz art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2023 r. o szczególnych rozwiązaniach służących zachowaniu ważności niektórych orzeczeń o niepełnosprawności oraz orzeczeń o stopniu niepełnoprawności poprzez jego błędną wykładnię i nietrafne uznanie istnienia obowiązku automatycznego orzeczenia o zwrocie świadczenia wypłaconego niezależnie, w sytuacji niedostarczenia przez stronę nowego orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, - art. 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a. w związku z art. 23b ust. 1 pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez brak pogłębiania zaufania obywateli do urzędów administracji publicznej albowiem organy właściwe ustalające prawo do świadczeń rodzinnych są obowiązane do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, - art. 7. k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a. w związku z art. 77 § 1 k.p.a. w związku z art. 80 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego z którego wynika, że strona działała w uzasadnionym braku świadomości oraz nie działała w złej woli. - art. 7 k.p.a. polegające na niedokładnym i nierzetelnym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy, poprzez zaniechanie poddania ocenie aktu orzeczenia dalszej niepełnosprawności córki strony, a w konsekwencji - zaniechanie poddania ocenie faktu zasadności pobierania przez stronę zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 sierpnia 2024 r. do 30 września 2024 r., - art. 9 k.p.a. brak przekazania rzetelnej informacji o przysługujących uprawnieniach i obowiązkach, gdyż w istocie pouczenie odwołującej ograniczało się de facto do zawarcia wyciągu z przepisów ustawy i nie spełniło to roli pouczenia albowiem w żadnym fragmencie nie poinformowano, że brak przedstawienia nowego orzeczenia wcześniej uzyskanego powoduje, pobieranie świadczeń nienależnych, które skutkować będzie żądaniem ich zwrotu, - art. 9 k.p.a. poprzez brak przekazania rzetelnej informacji o przysługujących uprawnieniach i obowiązkach i zatajenie przed Odwołującą informacji o konieczności złożenia wniosku wraz z nową decyzją o orzeczeniu niepełnosprawności, co w dalszej kolejności zmierzało do braku zastosowania art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych i możliwość konwalidowania sytuacji odwołującej, - art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. zgodnie z którymi organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy w pełni podzielając dokonane przez Burmistrza R. ustalenia i wywiedzione z nich skutki prawne. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Domagając się uchylenia rozstrzygnięć organów obu instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania podniosła zarzuty tożsame z przedstawionymi wcześniej w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2024 r., poz. 1267) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323) do zwrotu obowiązana jest osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne. Za takie, świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zatem spełnienia dwu warunków. Po pierwsze - jego wypłacenie musi nastąpić pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, zaś po drugie - osoba pobierająca świadczenia powinna zostać należycie pouczona o braku prawa do ich pobierania. Pouczenie spełnia wymogi prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, aby następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie. Prawidłowe pouczenie jest tu kluczowe dla odróżnienia "świadczenia nienależnie pobranego" użyte w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z ze "świadczeniem nienależnym", gdyż wiąże się również z istnieniem po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że pobierane świadczenie w zaistniałych okolicznościach faktycznych danej osobie się nie należy. W judykaturze utrwalił się pogląd, wedle którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co oznacza, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia (por. m.in. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21, wyrok WSA w Gliwicach z 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21- wszystkie orzeczenia za CBOSA). Z akt administracyjnych wynika, że decyzją z dnia 18 sierpnia 2021 r. nr [...] przyznano prawo do zasiłku pielęgnacyjnego dla córki strony w okresie od 1 kwietnia 2021 r. do 31 maja 2024 r., tj. do końca ważności orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. Następnie, w związku z wydłużeniem ważności tego orzeczenia na podstawie art. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2023 r. o szczególnych rozwiązaniach służących zachowaniu ważności niektórych orzeczeń o niepełnosprawności oraz orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, decyzją z dnia 17 maja 2024 r. przedłużono prawo do zasiłku pielęgnacyjnego do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dniu 24 września 2024 r. zostało przedłożone nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności córki strony, wydane [...] r. na okres do 30 czerwca 2029 r. Orzeczenie to zostało odebrane przez stronę dnia 3 lipca 2024 r. Dlatego organ uznał, że decyzja Burmistrza R. z dnia 17 maja 2024 r. utraciła moc, a zatem stronie nie przysługiwało prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie tej decyzji w okresie od 1 sierpnia 2024 r. do 30 września 2024 r. Uwzględniwszy przy tym zaprezentowane wyżej rozważania prawne stwierdzić przyjdzie, że kluczowe znaczenie dla oceny legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia ma kwestia, czy strona we wskazanym okresie pobierała sporne świadczenie w sposób świadomy, w tym znaczeniu, że zdawała sobie sprawę, że jej ono nie przysługuje, W tym zaś kontekście zasadniczą rolę odgrywa odpowiedź na pytanie, czy pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych było w rozpoznanym przypadku sformułowane w taki sposób, aby można było przyjąć, że skarżąca miała wiedzę o nienależnym pobieraniu zasiłku. W ocenie Sądu pouczenia zawarte w wydanej decyzji nie może stanowić dostatecznej podstawy do formułowania takiej tezy. Organ pierwszej instancji pouczył skarżącą o wynikającym z art. 25 ust. 1 powołanej ustawy, obowiązku niezwłocznego informowania w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych Zaznaczono również, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacający świadczenie, a także wyjaśniono, że w świetle art. 30 cytowanej ustawy nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi. Zdaniem składu orzekającego pouczenia te nie zawierają jednak w swojej treści jasnej i jednoznacznej informacji o tym, że każdy przypadek uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w decyzji o przyznaniu zasiłku będzie skutkował utratą prawa do pobierania tego świadczenia. Analiza akt sprawy pozwala stwierdzić, ze strona nie miała świadomości, że aby brak powiadomienia o wydaniu nowego orzeczenia - w tym także potwierdzającego dotychczasowy stopień niepełnosprawności córki, powodował utratę prawa do pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego. Orzekające w sprawie organy nie poddały tego zagadnienia dostatecznej analizie, gdyż z uzasadnień ich decyzji nie wynika, aby podjęły wystarczająco wnikliwe rozważania co do świadomości skarżącej o nienależnym pobraniu spornego świadczenia oraz co do istnienia w tych ramach złej woli po jej stronie. W konsekwencji, wskazane decyzje naruszają zasadę prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zaś rezultatem tego naruszenia było przedwczesne zastosowanie normy określonej w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji uwzględni wskazania wynikające wprost z niniejszego wyroku. W tym zakresie raz jeszcze oceni, poddając analizie treść otrzymanych przez skarżącą pouczeń, czy miała ona wiedzę o tym, że wydanie wobec jej córki nowego orzeczenia, w którym nie zmieniono ustaleń co do stopnia jego niepełnosprawności kwalifikuje się jako zmiana mającą wpływ na przysługujące jej prawo do pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ ten dokona prawidłowej wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustali, czy pobrany w spornym okresie zasiłek nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia, ewentualnie rozważy umorzenie postępowania administracyjnego w przedmiotowym zakresie. Nie bez znaczenia jest tu również okoliczność, że "nowe" orzeczenie o niepełnosprawności córki skarżącej jest w istocie tożsame z poprzednio obowiązującym. Skarżąca miała wiec prawo przypuszczać, że w statusie "niepełnosprawności" jej dziecka nic się nie zmieniło. Tym samym można powziąć wątpliwość, czy wydanie takiego orzeczenia stanowiło wyraźną przesłankę do uznania, że nastąpiła zmiana warunków, które to mogły wpłynąć na prawo do świadczenia. Biorąc pod uwagę powyższe orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.