II SA/Gl 440/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska,, Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant starszy referent Barbara Urban, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 maja 2019 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia [...] r. nr [...]. Prezydent Miasta J. decyzją z [...] r. nr [...] wydaną na podstawie 2 pkt 16, art. 4 ust. 1 i 2, art. 22, art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r. poz. 2134) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego uznał, że kwota 5000 zł wypłacona A. R. na rzecz dzieci Z. i Z. w okresie od 1 maja 2018 r. do 30 września 2018 r. z tytułu świadczenia wychowawczego była świadczeniem nienależnie pobranym. Dodatkowo wskazano, że odsetki na dzień wydania decyzji wynoszą 121,80 zł. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że po myśli art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb życiowych. Kierując się treścią art. 2 pkt 12 powyżej wskazanej ustawy stwierdzono, że pojęcie rodziny oznacza odpowiednio następujących członków rodziny małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia, a także dzieci, które ukończyły 25 rok życia i legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W dalszej części uzasadnienia podkreślono, że strona zaprzestała sprawowania osobistej opieki nad dziećmi, a organ pierwszej instancji uznał, że od 29 kwietnia 2018 r. strona nie spełnia wymogów określonych w przepisach ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci do pobierania świadczenia wychowawczego. Z uwagi na fakt, że świadczenie wychowawcze jest świadczeniem niepodzielnym, tym samym jest pobrane jako nienależne i strona jest zobowiązana do jego zwrotu. W końcowej części uzasadnienia organ pierwszej instancji przedstawił przebieg podejmowanych działań jak również przywołał treść przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci niezbędnych do podjęcia przedmiotowego rozstrzygnięcia. Z decyzją tą nie zgodził się skarżący, który wniósł odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach. W odwołaniu tym wyraził swoje niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia jak również potwierdził, że w okresie wskazanym przez organ przebywał w zakładzie karnym, a wszystkie środki finansowe z tytułu świadczenia wychowawczego wpływały wyłącznie na konto jego żony i były wykorzystywane na potrzeby dzieci. Podkreślił, że ani on jak również jego żona nie zostali poinformowani o obowiązku zmiany wnioskodawcy. Zaznaczył, że gdyby dysponował taką wiedzą to dołożyliby staranności i dopełnili tego obowiązku. Ponadto zaznaczył, że w następstwie jego pobytu w zakładzie karnym rodzina została zadłużona, gdyż żona nie dysponowała odpowiednimi środkami na zaspokajanie jej potrzeb. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z [...]r. nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ ten przedstawił wpierw dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie przybliżono stan faktyczny w sprawie. W dalszej kolejności przytoczono przepisy prawa mające zastosowanie w sprawie, w tym przywołano brzmienie art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. W dalszej części uzasadnienia odwołano się do wyroku WSA w Gliwicach z 26 kwietnia 2018 r. sygn. akt IV SA/GI 1200/17, w którym wskazano, że uprawnionym do świadczenia wychowawczego jest wyłącznie ten rodzic, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. W dalszej części uzasadnienia odwołano się do postanowień art. 20 przedmiotowej ustawy nakładającego na stronę obowiązek poinformowania o każdorazowej zmianie w sytuacji rodziny mającej wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W końcowej części uzasadnienia organ odwoławczy wskazał, że argumentacja prezentowana przez stronę może być wykorzystana w ramach postępowania zmierzającego do zastosowania ulg w spłacie nienależnie pobranego świadczenia. Z powyższą decyzją nie zgodził się skarżący, który pismem z [...] r. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. W skardze tej wyraził swoje niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia i podkreślił, że przebywając w zakładzie karnym nie widział konieczności informowania o tym organu administracji, ponieważ z przedmiotowych środków korzystała jego żona i dzieci. Ponownie podkreślił, że jego pobyt w zakładzie karnym przyczynił się do pogorszenia sytuacji materialnej rodziny i do wzrostu zadłużenia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o oddalenie skargi i przywołało analogiczną argumentację do tej, którą zamieściło w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje; Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy podnieść, że po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 przywołanej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z brzmienia art. 145 § 1 przywołanej powyżej ustawy wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy też procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W tym kontekście uznano, że skarga w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018. r., poz. 2107) wykazała bowiem, że zaskarżony akt nie odpowiada wymogom prawa. Na wstępie niniejszych rozważań przyjdzie zauważyć, że sąd administracyjny przeprowadzający kontrolę rozstrzygnięcia wydanego przez organ administracji publicznej działa w oparciu o akta przekazane mu przez ten organ i uznaje, że wyłącznie one leżały u podstaw wydawania kontrolowanych rozstrzygnięć. W ramach rozpoznawanej sprawy stan faktyczny jest czytelny i nie wzbudza żadnych wątpliwości. W rodzinie skarżącego w lutym 2018 r. urodziły się bliźnięta i skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia wychowawczego. Organ pierwszej instancji mocą decyzji z [...] r. przyznał mu wnioskowane świadczenie do 30 września 2018 r. Jak wynika z akt administracyjnych skarżący 29 kwietnia 2018 r. trafił do zakładu karnego celem odbycia kary pozbawienia wolności. O fakcie tym organ administracji publicznej nie został powiadomiony. Wskazana okoliczność ujawniła się w momencie ubiegania się przez rodzinę o nowe świadczenie i legła ona u podstaw uruchomienia działań zmierzających do weryfikacji wydanych w sprawie rozstrzygnięć, a w konsekwencji doprowadziła do wydania przez organy administracji decyzji poddanych kontroli tutejszego Sądu. Przed przystąpieniem do dalszych rozważań należy przywołać stan normatywny obowiązujący w zakresie objętym przedmiotem sprawy. Zgodnie z art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dziecka osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się między innymi świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r. poz. 1508 i 1693), w celu weryfikacji tych wątpliwości. Treść przywołanych powyżej przepisów nie nastręcza nadmiernych wątpliwości, ponieważ wynika z nich jasno, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się między innymi świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. W przywołanej regulacji uwagę zwraca to, że organ administracji publicznej może uznać świadczenie za nienależnie pobrane, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona, o braku prawa do jego pobierania. Oznacza to, że ustawodawca wprowadził do tego przepisu szczególną normę nakazującą organowi administracji publicznej poinformowanie świadczeniobiorcy o konsekwencjach pobrania świadczenia w sytuacji, gdy nie spełnia ona wymogów do jego otrzymywania. Regulacja ta wpisuje się w treść art. 9 Kodeksu postępowania administracyjnego i zawartą w nim zasadę informacji. W świetle przywołanych regulacji prawnych przyjdzie uznać, że na organie administracji publicznej realizującym świadczenia wychowawcze ciąży określony obowiązek, a mianowicie poinformowanie strony o takich okolicznościach. Przed przystąpieniem do analizy stanu faktycznego w rozpoznawanej sprawie rozważyć należy, czy samo przywołanie przedmiotowego przepisu wyczerpuje znamiona poinformowania świadczeniobiorcy o ciążących na nim obowiązkach. Zdaniem składu orzekającego w rozpoznawanej sprawie przytoczenie samego przepisu art. 25 ust. 2 pkt. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci nie daje podstaw do uznania, że świadczeniodawca został pouczony o okolicznościach powodujących uznanie pobranego świadczenia za nienależne. W tym zakresie organ administracji winien wskazać takiej osobie przynajmniej przykładowe sytuacje, powodujące ustanie prawa do pobierania tego świadczenia. Wskazanie takich przykładowych sytuacji pozwoliłoby stronie na zorientowanie się jakiego rodzaju sytuacje, które mogą się pojawić w jej życiu, będą wpływały na prawo do otrzymywania wnioskowanego świadczenia. Jak było to już powyżej sygnalizowane Sąd podejmował rozstrzygnięcie w oparciu o akta, które przedłożyły mu organy administracji obu instancji z przekonaniem że są to całe akta tej sprawy. Analiza tych akt pozwala stwierdzić, że organ pierwszej instancji w trakcie postępowania zmierzającego do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia zapoznał go z treścią przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, w tym z treścią przywoływanego art. 25 tej ustawy. W aktach tych brak jest jakiegokolwiek dokumentu, który pozwalałby uznać, że organ ten przekazał skarżącemu jakieś dodatkowe informacje na temat ograniczeń związanych z pobieraniem przedmiotowego świadczenia. Skarżący w trakcie rozprawy przed tutejszym Sądem potwierdził, że nie był informowany o żadnych okolicznościach powodujących utratę prawa do pobierania wnioskowanego świadczenia. Przedstawione powyżej ustalenia pozwalają uznać, że organ administracji publicznej pierwszej instancji zapoznał skarżącego z treścią art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Zapoznanie skarżącego wyłącznie z treścią przepisu i to w takim brzmieniu, który dla osoby nie znającej prawa jest mało zrozumiały. Można w tym miejscu zauważyć, że o tym, iż skarżący nie spełnia wymogów do otrzymywania wnioskowanego świadczenia organ pierwszej instancji doszedł po przeprowadzeniu stosownego procesu wykładni przepisów przywoływanej ustawy, a w szczególności treści art. 15 ust. 1. W konsekwencji uznać należy, że w sprawie tej organ pierwszej instancji przyznając skarżącemu świadczenie wychowawcze nie pouczył go w sposób odpowiadający wymogom wynikającym z treści art. 9 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci o ciążących na nim obowiązkach. W świetle powyższego wyczerpana została przesłanka uwzględnienia skargi przewidziana treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a mianowicie naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy oraz przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga również to, że w pismach procesowych do organu pierwszej instancji i do organu odwoławczego skarżący akcentował, że gdyby wiedział, iż nie spełnia wymogów do otrzymania wnioskowanego świadczenia to o takie wystąpiłaby, jego żona i z uwagi na sytuację finansową rodziny takie świadczenie by otrzymała. Na marginesie prowadzonych rozważań przyjdzie zauważyć, że środki finansowe przyznane mocą przedmiotowego świadczenia wpływały na konto należące do jego żony, a tym samym wszystkie środki były przeznaczane na zaspokajanie potrzeb dzieci. Podniesione okoliczności nie mają znaczenia z punktu widzenia oceny prawidłowości poddanych kontroli decyzji, jednakże rzutują na ogólny obraz sytuacji występującej w sprawie. Podnoszone przez skarżącego okoliczności dotyczące sytuacji materialnej rodzinny z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy nie mają żadnego znaczenia i nie wpływają na ocenę prawidłowości podjętych rozstrzygnięć. Na marginesie można jedynie zauważyć, że podjęcie przez skarżącego zatrudnienia po opuszczeniu zakładu karnego jest przejawem odpowiedzialności za losy rodziny, jednakże okoliczność ta również nie ma znaczenia normatywnego. W ramach ponownie prowadzonego postępowania organ pierwszej instancji przeprowadzi ponowną analizę akt administracyjnych, którymi dysponuje i następnie podejmie rozstrzygnięcie stosownie do poczynionych ustaleń. Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.