II SA/Gl 454/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędzia WSA Edyta Kędzierska (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 lipca 2025 r. sprawy ze skargi I. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 18 lutego 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1961/2024/19038 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 21 października 2024 r. nr [...], 2. umarza postępowanie administracyjne. Zaskarżoną decyzją z dnia 18 lutego 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach uchyliło decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 21 października 2024 r. o uznaniu - za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego - kwot wypłaconych skarżącej I. L. za wymienione w decyzji okresy i o umorzeniu postępowania w części dotyczącej świadczeń wypłaconych za okres od 1 do 31 października 2014 r. oraz o zobowiązaniu skarżącej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Jednocześnie organ odwoławczy orzekł o uznaniu - za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego - kwot wypłaconych skarżącej za okres od 1 lutego 2015 r. do 28 lutego 2015 r., od 1 marca 2015 r. do 31 marca 2015 r., od 1 kwietnia 2015 r. do 30 kwietnia 2015 r., od 1 lipca 2015 r. do 31 lipca 2015 r., od 1 sierpnia 2015 r. do 31 sierpnia 2015 r., od 1 września 2015 r. do 30 września 2015 r. i o umorzeniu postępowania w części dotyczącej świadczeń wypłaconych za okres od 1 października 2014 r. do 31 grudnia 2014 r. oraz o zobowiązaniu skarżącej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył ustalenia organu I instancji, według których, decyzją z dnia 8.10.2014 r. przyznane zostało prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla uprawnionego P. L. na okres; od 1.10.2014 r. do 30.09.2015 r. w kwocie 500 zł miesięcznie tj. w maksymalnej wysokości określonej w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 438). W aktach sprawy znajdował się tytuł wykonawczy z dnia [...] na mocy którego S. L. został zobowiązany do łożenia na rzecz skarżącej oraz P. L. alimentów w kwocie po 800 zł miesięcznie. W dacie wydania decyzji z dnia 8.10.2014 r. prawo do świadczeń przysługiwało i zostało przyznane zgodnie z wymogami ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W dniu [...] Sąd Rejonowy w S. wydał wyrok o sygn.[...], na mocy którego w pkt 1 pozbawił wykonalności tytuł wykonawczy z dnia [...] w zakresie alimentów należnych P. L., to jest ponad kwotę 9.009,27 zł. Wyrok uprawomocnił się z dniem 8 marca 2019 r. W uzasadnieniu wyroku sąd podkreślił, że z ugody sądowej zawartej w 2011 r. P. L. łącznie należało się 44.800 zł alimentów, obliczając czasokres działania tej ugody, pięćdziesiąt sześć miesięcy (od kwietnia 2011 r. do listopada 2015 r.). Sąd przyjął, że z tej kwoty zobowiązany do alimentacji zapłacił na rzecz syna łącznie 35.790,73 zł i w tym zakresie spełnił swój obowiązek. Ponadto wskazał, że wyrokiem Sądu Rejonowego w S. z dnia [...] uchylono obowiązek alimentacyjny S. L. wobec skarżącej z dniem 7 marca 2013 r., co z kolei rzutowało na fakt, iż kwoty wpłacane na rzecz skarżącej począwszy od płatności, jakiej dłużnik dokonał 22 marca 2013 r. należało zaliczyć na poczet alimentów należnych P. L. Z chwilą uprawomocnienia się wyroku z dnia 28 czerwca 2018 r. zaczęły obowiązywać zawarte w nim ustalenia, a zatem pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, na podstawie którego było prowadzone postępowanie egzekucyjne, spowodowało, że uprawnienie P. L. do alimentów od ojca wygasło w okresach wskazanych w wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia [...]. Organ wskazał, że w dniu 8 października 2014 r., kiedy wydana została decyzja o przyznaniu świadczeń, prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla uprawnionego P. L. przysługiwało skarżącej jako przedstawicielowi ustawowemu i przyznanie tych świadczeń było zgodne z wymogami ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Jednakże po dniu wydania przedmiotowej decyzji zaistniały okoliczności powodujące ustanie bądź wstrzymanie tego prawa, co skutkowało koniecznością wydania decyzji o nienależnie pobranych świadczeniach z funduszu alimentacyjnego. Organ wskazał, że skoro kwoty wpłacone tytułem alimentów przez zobowiązanego na rzecz skarżącej począwszy od 22 marca 2013 r. należało zaliczyć na poczet alimentów należnych P. L., to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od 1.10.2014 r. do 31.12.2014 r., od 1.02.2015 r. do 30.04.2015 r., od 01.07.2015 r. do 30.09.2015 r. w wysokości odpowiadającej kwocie alimentów przekazanych na rzecz skarżącej przez komornika, są świadczeniami nienależnie pobranymi, o których mowa w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Organ dodał, że zgodnie z wytycznymi zawartymi w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 stycznia 2024 r., wezwał skarżącą do złożenia wyjaśnień mających na celu ustalenie, czy była świadoma, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone we wskazanym wyżej okresie - nie przysługiwały. Z uwagi na to, że skarżąca nie złożyła wyjaśnień w wyznaczonym terminie, organ zgodnie z pouczeniem zawartym w wezwaniu uznał, iż pobrała świadczenia w złej wierze, wiedząc, że się nie należą i wobec tego uznał, że są to świadczenia nienależnie pobrane. W wyniku rozpoznania odwołania wniesionego przez skarżącą od powyższej decyzji, organ odwoławczy, wydając rozstrzygnięcie o treści przytoczonej na wstępie, podniósł, że w jego ocenie za prawidłowe należy uznać stanowisko organu pierwszej instancji, iż w sprawie wystąpiła przesłanka nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, określona w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Wskazał, że wypłata świadczeń przy stwierdzonym ustaniu prawa do ich pobierania, powoduje powstanie świadczeń nienależnie pobranych w przypadku prawidłowego poinformowania o braku prawa do ich pobierania. Organ dodał, że wobec prawidłowego poinformowania o zasadach ustalania prawa do świadczeń oraz wobec obowiązku zgłoszenia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń, organ pierwszej instancji prawidłowo stwierdził wystąpienie przesłanki z art. 23 ust. 1 wymienionej ustawy, uznając świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. W skardze wniesionej od powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca podniosła, że przedmiotowe świadczenia nie zostały nienależnie pobrane. Następnie przedstawiła swoją sytuację zdrowotną oraz materialną. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację. Na rozprawie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i dodała, że nie przypuszczała, iż zapadnie wyrok sądu rejonowego z mocą wsteczną. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 ), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej P.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto według art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Na wstępie podkreślenia wymagało, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, wyrokiem z dnia 17 stycznia 2024 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Gl 1498/23 uchylił poprzednio wydane w tej sprawie decyzje organów obydwu instancji. Z treści tego wyroku wynika, że organy administracji, w związku ze stwierdzeniem zaistnienia przesłanki z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1993, zwanej dalej również u.p.o.u.a.), zostały zobowiązane do wskazania, na jakiej podstawie stwierdziły zrealizowanie tej przesłanki, tj. że skarżąca przyjęła przedmiotowe świadczenia w złej wierze, wiedząc, że jej się one nie należą. Wskazać zatem należało, że zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. a wymienionej ustawy, ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Według utrwalonej linii orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego - z treści art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 cytowanej ustawy wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi [...]. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym w szczególności wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. W konsekwencji za uprawniony uznać należy wniosek, że dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, ale konieczne jest wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością, że świadczenie to jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależne świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 ustawy (przemilczała fakty, których skutki prawne były jej znane). Dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania tej osoby do zwrotu pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy (por. wyrok NSA w sprawie o sygn. akt I OSK 2275/22). W niniejszej sprawie podnieść należało, że według ustaleń organu I instancji, po przyznaniu przedmiotowych świadczeń decyzją z dnia 8 października 2014 r., wystąpiły okoliczności powodujące ustanie wypłaty świadczeń, gdyż Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia [...] orzekł o pozbawieniu w części wykonalności tytułu wykonawczego, na podstawie którego było prowadzone postępowanie egzekucyjne. W ramach wykonania - zawartych w cytowanym wyżej wyroku WSA - wytycznych zobowiązujących do wskazania, na jakiej podstawie organy stwierdziły zrealizowanie przesłanki z art. 2 pkt 7 lit. a cytowanej ustawy, organ I instancji wezwał skarżącą do złożenia wyjaśnień mających na celu ustalenie, czy była świadoma, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone we wskazanym wyżej okresie - nie przysługiwały jej. Następnie organ – z uwagi na niezłożenie przedmiotowych wyjaśnień przez skarżącą – uznał, że pobrała świadczenia w złej wierze, wiedząc, że się jej nie należą i wobec tego przyjął, że są to świadczenia nienależnie pobrane. Jednakże stwierdzenie to nie miało podstaw w ustaleniach dokonanych przez ten sam organ na podstawie analizy dokumentów zgromadzonych w sprawie. Organ I instancji stwierdził bowiem, że z chwilą uprawomocnienia się wyroku z dnia 28 czerwca 2018 r. zaczęły obowiązywać zawarte w nim ustalenia, a zatem pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, na podstawie którego było prowadzone postępowanie egzekucyjne, spowodowało, że uprawnienie P. L. do alimentów od ojca wygasło w okresach wskazanych w tym wyroku. Zasadnie przy tym wymieniony organ stwierdził, że po dniu wydania decyzji o przyznaniu prawa do świadczeń – z 8 października 2014 r., zaistniały okoliczności powodujące ustanie bądź wstrzymanie tego prawa. Przy czym pozostałe ustalenia organu potwierdzają, że okoliczności te powstały nie tylko po wydaniu decyzji, ale – co więcej - po upływie okresu pobierania przedmiotowych świadczeń – organ oparł się bowiem w zakresie tych ustaleń na treści wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia [...] - wydanego kilka lat po upływie okresu świadczeniowego. Za okoliczność zaś powodującą ustanie prawa do wypłaty świadczeń organ uznał – jak już była o tym mowa - pozbawienie tym wyrokiem, wykonalności tytułu wykonawczego. Z powyższych ustaleń organu wynika, że wykonując wytyczne zawarte w cytowanym wyroku WSA, mocą którego został zobowiązany do wskazania, na jakiej podstawie stwierdził zrealizowanie przesłanki z art. 2 pkt 7 lit. a cytowanej ustawy, a w szczególności, że skarżąca przyjęła przedmiotowe świadczenia wiedząc, że nie należą się jej - organ, w ustalonych przez niego prawidłowo, powyższych okolicznościach, stwierdził błędnie, że przesłanka ta wystąpiła. Stwierdzenie to jest bowiem sprzeczne z dokonaną przez organ analizą dokumentów zgromadzonych w sprawie, w tym analizą treści wymienionego wyroku sądu z dnia [...]. Skoro bowiem organ ten ustalił, że po przyznaniu - decyzją z dnia 8 października 2014 r. - przedmiotowych świadczeń, wystąpiły okoliczności powodujące ustanie wypłaty świadczeń, gdyż Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia [...] orzekł o pozbawieniu wykonalności tytułu wykonawczego, na podstawie którego było prowadzone postępowanie egzekucyjne, to w świetle tych ustaleń nie było podstaw do przyjęcia, że skarżąca wiedziała, iż świadczenia te jej się nie należą, a zatem, że przyjęła je w złej wierze. Niezłożenie wyjaśnień przez skarżącą na wezwanie organu z dnia 18 września 2024 r., które to wyjaśnienia miały dotyczyć tego, czy była świadoma, że nie przysługiwały jej świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone we wskazanym wyżej okresie – w świetle powyższych ustaleń organu, a także wobec okoliczności dotyczących stanu zdrowia skarżącej, w tym jej leczenia psychiatrycznego, nie mogły być podstawą do dokonania ustaleń przeciwnych wobec wniosków organu z analizy dokumentów, o których była mowa wyżej. Natomiast w wyniku rozpoznania odwołania wniesionego przez skarżącą, organ odwoławczy, wydając rozstrzygnięcie o treści przytoczonej na wstępie, stwierdził, że w jego ocenie za prawidłowe należy uznać stanowisko organu pierwszej instancji, iż w sprawie wystąpiła przesłanka nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, określona w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ ten wskazał – co nie było w sprawie kwestionowane - że wypłata świadczeń przy stwierdzonym ustaniu prawa do ich pobierania, powoduje powstanie świadczeń nienależnie pobranych w przypadku prawidłowego poinformowania o braku prawa do ich pobierania. W tym zakresie jednakże podnieść należało, że zawarte w aktach pouczenia strony, nie zawierają pouczenia o treści adekwatnej do ustalonej w niniejszej sprawie podstawy ustania prawa do wypłaty przedmiotowych świadczeń. W podsumowaniu podnieść zatem należało, że wykonując wytyczne zawarte w cytowanym wyroku WSA, mocą którego organ został zobowiązany do wskazania, na jakiej podstawie stwierdził zrealizowanie przesłanki z art. 2 pkt 7 lit. a cytowanej ustawy, a w szczególności, że skarżąca przyjęła przedmiotowe świadczenia wiedząc, że nie należą się jej – organ I instancji, w ustalonych przez niego prawidłowo, powyższych okolicznościach, stwierdził błędnie, że przesłanka ta wystąpiła. Stwierdzenie to jest bowiem sprzeczne z dokonaną przez organ analizą dokumentów zgromadzonych w sprawie, w tym analizą treści wymienionego wyroku sądu rejonowego z dnia [...]. W konsekwencji przeprowadzenia, w określonych wyżej ramach, kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, stwierdzić zatem należało, że wystąpiły przesłanki zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 P.p.s.a., tj. uchylenia decyzji organów obydwu instancji, gdyż zaistniałe naruszenie prawa materialnego dotyczyło podstaw rozstrzygnięcia. W związku ze wskazanymi wyżej okolicznościami sprawy, należało umorzyć postępowanie administracyjne, zgodnie z art. 145 § 3 P.p.s.a.