II SA/Gl 466/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant specjalista Magdalena Strzałkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lipca 2024 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 15 lutego 2024 r. nr SKO.4106.8.2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta M. z dnia 27 grudnia 2023 r. nr [...] Burmistrz Miasta M. decyzją z dnia 27 grudnia 2023 r. odmówił przyznania obecnie skarżącej B.B. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką U.B. W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżąca wraz z matką prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. W skład niego wchodzi również dziecko skarżącej. Z kolei konkubent skarżącej mieszka pod innym adresem. Zdarza się, że skarżąca nocuje u niego wraz z dzieckiem, jednak ma to miejsce dosyć rzadko ze względu na szybko rozwijającą się u jej matki chorobę (postępujący zanik mięśni). Tym samym matka skarżącej jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe, a daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Częste wizyty u lekarzy odbywa przy pomocy córki. Organ I instancji podał również, że skarżąca do początku grudnia otrzymywała zasiłek macierzyński. Aktualnie jest zarejestrowana w urzędzie pracy i nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia. Zaznaczył, że skarżąca sprawuje nad matką całodzienną opiekę i kontrolę w codziennych czynnościach, jak robienie zakupów, gotowanie i podawanie posiłków, sprzątanie w domu, palenie w piecu. Skarżąca prowadzi matkę do toalety, pomaga podczas codziennej higieny, realizuje recepty. Organ ocenił, że stan zdrowia matki skarżącej jest bardzo poważny. Ma ona problemy z poruszaniem się i ustaniem. Z domu wychodzi tylko pod opieką córki. Gołym okiem widoczny jest [...] oraz [...]. Podstawowe czynności takie jak utrzymanie kubka z herbatą stanowią dla niej duży problem. Życie skarżącej jest podporządkowane postępującej chorobie matki i ciągłej asekuracji w codziennych czynnościach. Organ I instancji, w ślad za oświadczeniem skarżącej podał także, że jest ona jedyną osobą, która może się zająć matką, ponieważ jej ojciec wyprowadził się z domu i nie wiadomo gdzie mieszka. Nadto, jej ojciec przez lata znęcał się psychicznie i fizycznie nad jej matką, która była bita i zastraszana. Matka skarżącej złożyła pozew o rozwód. Pomimo jednak tak ustalonego stanu faktycznego, ze względu na niespełnienie warunku określonego w art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt. 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (wersja: Dz. U. z 2023 r., poz. 390), zwaną dalej u.ś.r., organ I instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W wyniku rozpoznania odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania oraz przywołał podstawy prawne rozstrzygnięcia. Organ stwierdził, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy mają zastosowanie przepisy u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. Dalej organ odwoławczy wskazał, że art. 17 ust. 5 u.ś.r. określa przesłanki negatywne, których zaistnienie wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jedną z przesłanek wskazanych w tym przepisie jest okoliczność, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Kolegium wyjaśniło, że w niniejszej sprawie nie jest sporne, iż matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na czas określony i wymaga stałej opieki. Bezspornym jest także, że skarżąca jako córka jest osobą obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym wobec swojej matki. Z akt sprawy wynika, że skarżąca nie podejmuje prawy w związku ze sprawowaną opieką nad matką, co potwierdza również przeprowadzony wywiad środowiskowy. Niesporne jest także, iż matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim z B.B. legitymującym się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, a małżonkowie razem nie zamieszkują. Organ odwoławczy podał jednak, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale podjętej w dniu 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Tym samym w ocenie organu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką przysługiwałoby skarżącej, gdyby jej ojciec legitymował się znacznym stopniem niepełnosprawności. Dopiero wówczas byłby wyłączony z obowiązku sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o jej uchylenie i zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całości materiału dowodowego, a w konsekwencji przyjęcie, iż skarżąca nie spełnia ustawowych wymagań do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad swoją matką. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując przy tym swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. W sprawie poza sporem pozostają ustalone w toku postępowania okoliczności faktyczne, takie jak: stopień niepełnosprawności matki skarżącej i jej aktualny stan fizyczny, zakres wymaganej przez matkę skarżącej stałej opieki koniecznej, sprawowanie tej opieki przez skarżącą, nie podejmowanie przez skarżącą zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką nad matką, a także brak innych niż skarżąca osób zobowiązanych do alimentacji matki (poza małżonkiem, o którym poniżej). Poza sporem pozostaje również, że w sprawie znajdą zastosowanie przepisy u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r., a to w związku z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429). W tak ustalonych bezspornych okolicznościach kwestią sporną jest to, czy pomimo, iż formalnie matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, możliwe byłoby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jej córce, tj. skarżącej. Nie sposób w tym miejscu przypomnieć, na co słusznie powołuje się organ odwoławczy, że uchwałą z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł m.in., że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Brzmienie tej uchwały nie pozostawia wątpliwości, że organy podejmując w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia bez głębszej analizy stanu faktycznego i treści uzasadnienia tej uchwały, nie miały możliwości przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. W ocenie Sądu nie można jednak tracić z pola widzenia, że powołana uchwała zapadła w związku z dotychczasową rozbieżnością w orzecznictwie sądów administracyjnych powstałą na gruncie stanu prawnego regulującego przyznawanie świadczenia pielęgnacyjnego przysługującego osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu powołanej uchwały, jedno ze stanowisk wyrażało pogląd, że warunkiem koniecznym jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu lub małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei drugie stanowisko uznawało, że legitymowanie się takim orzeczeniem przez wymienione osoby nie jest konieczne, jeżeli te osoby z przyczyn obiektywnych nie mogą realnie podjąć się opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego. W świetle powyższego w ocenie składu obecnie orzekającego, powołana uchwała NSA zapadła przy założeniu, że istnieje "normalny" związek małżeński i w związku tym jedyną kwestią, która może budzić wątpliwości jest obiektywna ocena realnych możliwości sprawowania opieki przez małżonka, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wówczas osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne. Brak bowiem formalnych przeszkód do sprawowania tej opieki przez małżonka. Nie kwestionując powyższego zauważyć przyjdzie, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie mamy do czynienia z "normalnym" związkiem małżeńskim. Z akt sprawy wynika, co nie zostało wyeksponowane w uzasadnieniach kontrolowanych decyzji, że małżeństwo matki skarżącej dawno uległo rozpadowi, że jej małżonek jeszcze w czasie gdy razem zamieszkiwali znęcał się nad żoną fizycznie i psychicznie, za co odbywał karę pozbawienia wolności. W stosunku do niego już wiele lat temu została orzeczona eksmisja z mieszkania. Ponadto, jak wynika ze znajdującej się w aktach sprawy decyzji Burmistrza Miasta M. z dnia 13 lutego 2023 r., Nr [...], małżonek matki skarżącej został wymeldowany z pobytu stałego z adresu, pod którym wcześniej z nią zamieszkiwał. Z uzasadnienia tej decyzji wynika, że już kilka lat temu trwale opuścił to miejsce i nie podjął żadnych czynności aby do niego wrócić. W toku jest formalne postępowanie sądowe o rozwód. Te okoliczności, w ocenie Sądu, pozwalają przyjąć w niniejszej sprawie, że wbrew formalnym przesłankom, na których oparły się organy wydając kontrolowane decyzje, nie zachodzi sytuacja, która legła u źródeł podjęcia powołanej wyżej uchwały składu 7 sędziów NSA. Przyjąć bowiem należy nie tyle, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ile że małżeństwo to istnieje obecnie już tylko "na papierze" i w efekcie mamy do czynienia z taką sytuacją faktyczną jakby tego małżonka w ogóle nie było. To zaś oznacza, że kolejną osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego jest skarżąca jako jej córka. W tej sytuacji, w ocenie składu orzekającego, w okolicznościach niniejszej sprawy, spełnione zostały przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i nie zachodzą negatywne przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 5 tej ustawy w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. Zatem rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji weźmie to stanowisko pod uwagę i o ile nie zajdą żadne nowe, dotąd nieujawnione okoliczności, przyzna skarżącej wnioskowane świadczenie. Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.).