II SA/Gl 488/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Sędziowie, Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 lipca 2024 r. sprawy ze skargi L. B. na postanowienie Wojewody Śląskiego z dnia 27 lutego 2024 r. nr NWXIV.7581.6.2.2024 w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddala skargę. Prezydent Miasta K., wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej, postanowieniem z dnia 10 stycznia 2024 r., znak [...], działając na podstawie art. 61a § 1 i 2 oraz art. 123 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej - k.p.a.) w zw. z art. 136 ust. 7 i in. ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (j.t Dz. U. z 2023 r., poz. 344 z poźn. zm. - dalej: u.g.n.), po rozpatrzeniu wniosku L.B. (dalej: strona, skarżąca), odmówił wszczęcia postępowania w sprawie o zwrot nieruchomości położonej w K. przy ul. [...] , oznaczonej jako dz. nr [...], obręb [...], km. [...]. W uzasadnieniu organ podał m. in., że nieruchomość jw. stanowiła współwłasność J. P. Jak wynika z zapisów dawnej księgi wieczystej wpis własności Skarbu Państwa, w miejsce ww. współwłaściciela, został dokonany dnia 6 września 1963 r. na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w K., Wydziału [...] [...] z dnia 15 października 1962 r. Wnioskodawczyni nie przedstawiła dokumentu potwierdzającego jej następstwo prawne (postanowienia sądu o nabyciu praw do spadku lub aktu poświadczenia dziedziczenia) po byłym współwłaścicielu nieruchomości. Nadto, art. 216 u.g.n. szczegółowo określa co do jakich nieruchomości przejętych na rzecz Skarbu Państwa stosuje się przepisy dotyczące zwrotu wywłaszczonych nieruchomości. Niedopuszczalne jest więc, aby rozszerzać stosowanie instytucji zwrotu nieruchomości do sytuacji, gdy nieruchomość przeszła na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o postanowienie Sądu powszechnego orzekające przepadek majątku, jak miało to miejsce w przedmiotowej sprawie. Dodatkowo, zgodnie z art. 136 ust. 7 u.g.n. uprawnienie do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej nieruchomości wygasa wraz z upływem terminów wskazanych w ustawie. Termin w tym zakresie upłynął. Zażalenie na ww. postanowienie wniosła strona. Zarzucono, że jest ona spadkobierczynią; świadczą o tym akty urodzenia i przysługuje jej prawo do żądania zwrotu nieruchomości. Wynika to z dokumentów. Wojewoda Śląski postanowieniem z dnia 27 lutego 2024 r., nr NWXIV.7581.6.2.2024, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu organ odwoławczy podał m. in., że zdaniem organu I instancji w niniejszej sprawie wystąpiły trzy przyczyny dające podstawę do odmowy wszczęcia postępowania, tj.: 1) wnioskodawczyni nie przedstawiła dokumentu potwierdzającego jej następstwo prawne po byłym właścicielu, 2) upłynął termin określony w art. 136 ust. 7 u.g.n., po upływie którego uprawnienie do zwrotu nieruchomości wygasło, 3) nieruchomość ta nie została przejęta na rzecz Skarbu Państwa żadną ustawą wywłaszczeniową (wymienioną w art. 216 u.g.n.). Wojewoda Śląski zgadza się z Prezydentem jedynie co do przyczyny 3), tj. że działka jw. nie została wywłaszczona w rozumieniu przepisów u.g.n. Brak wywłaszczenia stanowi samodzielną podstawę do odmowy wszczęcia postępowania. Dekret z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. (Dz. U. z 1946 r., Nr 41, poz. 237), na podstawie którego Sąd Powiatowy w K. wydał postanowienie z 15 października 1962 r. o przejęciu przedmiotowej nieruchomości, nie został wymieniony w art. 216 u.g.n., rozszerzającym stosowanie przepisów o zwrocie. Nie ma zatem podstaw prawnych do prowadzenia postępowania administracyjnego. Nie ma natomiast zastosowania w niniejszej sprawie art. 136 ust. 7 u.g.n. (na który powołał się Prezydent). Przepis ten ma zastosowanie wyłącznie do nieruchomości wywłaszczonych, o których zwrot można ubiegać się w trybie u.g.n. Samo pokrewieństwo (bycie zstępnym) z byłym właścicielem nieruchomości nie oznacza jeszcze bycia spadkobiercą. Wnioskodawczyni nie wykazała co prawda następstwa prawnego po byłym właścicielu nieruchomości, ale nie wpływa to na rozstrzygnięcie sprawy, gdyż podstawą do odmowy wszczęcia postępowania jest sama okoliczność braku wywłaszczenia nieruchomości. Skargę na powyższe postanowienie złożyła strona, wyrażając swoje niezadowolenie. W ocenie skarżącej wydane przez Wojewodę Śląskiego postanowienie jest błędne. Działka jw. została odebrana w czasach PRL bezpodstawnie. Archiwum Państwowe nie potwierdziło wpisania dziadka na niemiecką listę narodowościową. Wojewoda Śląski niezasadnie przyjmuje, że sprawa nie może się toczyć. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. W wyniku analizy akt sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona. Zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza bowiem ani prawa materialnego, ani też organ odwoławczy nie naruszył reguł procedury administracyjnej w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź skutkującym wznowieniem tego postępowania. Tymczasem, zgodnie z art. 145 § 1 p.p.s.a., dopiero stwierdzenie tego rodzaju naruszenia prawa uzasadnia uwzględnienie skargi. Zgodnie z art. 61a §1 i 2 k.p.a. gdy żądanie, o którym mowa w art. 61, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Na postanowienie, o którym mowa w § 1, służy zażalenie. Art. 61a k.p.a. został dodany do Kodeksu postępowania administracyjnego z mocą od dnia 11 kwietnia 2011 r. na podstawie ustawy z dnia 3 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego oraz ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2011 r., nr 6, poz. 18). Dokonując wykładni art. 61a § 1 k.p.a. należy stwierdzić, że ustawodawca wymienia tu dwie przesłanki dające podstawę do ewentualnej odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego. Pierwszą przesłanką jest złożenie żądania przez osobę, która nie jest stroną, drugą przesłanką jest z kolei zaistnienie "innych uzasadnionych przyczyn" uniemożliwiających wszczęcie postępowania. Choć ustawodawca nie dokonał konkretyzacji przyczyn uniemożliwiających wszczęcie postępowania, to należy jednak uznać, że przepis ten odnosi się do takich sytuacji, które w sposób oczywisty stanowią przeszkodę wszczęcia postępowania administracyjnego. Przesłanka ta zostanie spełniona, gdy np. w tej samej sprawie postępowanie administracyjne już się toczy, gdy w tej sprawie zapadło już rozstrzygnięcie lub gdy w przepisach prawa brak jest podstawy materialnoprawnej do rozpatrzenia żądania w trybie administracyjnym (zob. np. B. Adamiak, Komentarz do art. 61a k.p.a. [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2014, s. 317). Mają zatem racje organy, że zgromadzony materiał dowodowy uzasadnia stwierdzenie, iż brak było podstaw do wszczęcia postępowania. W świetle art. 216 ust. 1 i 2 u.g.n. przepisy rozdziału 6 działu III tejże ustawy stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 lub art. 47 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r., poz. 64 ze zm.), ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1961 r., poz. 138 ze zm.) i in. Przepis ten wprowadza zamknięty katalog ustaw dających podstawę do wszczęcia i prowadzenia postępowania o zwrot nieruchomości. Przepisy prawne zawarte w art. 216 u.g.n. nie podlegają wykładni rozszerzającej (zob. np. wyrok NSA z dnia 29 lutego 2024 r., I OSK 2047/22). W katalogu z art. 216 u.g.n. nie zawarto jednak dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. To na jego podstawie Sąd Powiatowy w K. wydał ww. postanowienie z 1962 r. o przejęciu przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Nie jest rzeczą organów administracji publicznej w kontrolowanym postępowaniu oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego rozpatrującego skargę, by dokonywać weryfikacji przywołanego orzeczenia ówczesnego Sądu Powiatowego (art. 13 § 4 i 5 ww. dekretu) i tym bardziej, by podważać jego ustalenia. Kwestie merytoryczne z powodu przeszkód formalnych nie mogą tu być badane. Nie doszło zatem do naruszenia art. 7, 77 § 1, 61a §1, 107 §1 i 3, 138 §1 pkt 1 w zw. z art. 144 k.p.a., art. 216 ust. 1 i 2 u.g.n., ani też innych przepisów uzasadniających uwzględnienie skargi. Z powyższych względów skarga nie mogła odnieść skutku i jako nieuzasadniona w stopniu oczywistym podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym uzasadniały przepisy art. 119 pkt 3 oraz art. 120 p.p.s.a. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.