II SA/Gl 522/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 sierpnia 2023 r. sprawy ze skargi K. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 10 lutego 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/114/2023/1040/AKD w przedmiocie nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji. Wojewoda [...] (dalej: "Wojewoda" lub "organ I instancji") decyzją z dnia 5 grudnia 2022 r., znak [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie: t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.) – dalej: "k.p.a." oraz art. 21, art. 23a ust. 9 i art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 oraz ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615) – dalej: "u.ś.r.", 1. uznał zasiłki rodzinne wraz z dodatkami wypłacone K. G. (dalej: "strona" lub "skarżąca"), zam. ul. [...], [...] S., w okresie od 01.05.2019 r. do 30.06.2019 r., w łącznej wysokości 794 zł za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne. 2. zobowiązał stronę do zwrotu - w terminie 30 dni od dnia, kiedy decyzja stanie się ostateczna - nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami od 01.05.2019 r. do 30.06.2019 r., w wysokości 794 zł łącznie z ustawowymi za opóźnienie, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty, na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy, który wypłacił świadczenia podlegające zwrotowi. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że decyzją nr [...] z dnia 29.11.2018 r. Wójt Gminy K. przyznał stronie zasiłek rodzinny na dzieci D. G. i J. G. na okres od 01.11.2018 r. do 31.10.2019 r. Wojewoda jednocześnie ustalił, że w sprawie od 01.05.2019 r. do 30.06.2019 r. miały zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w zakresie świadczeń rodzinnych, o czym poinformował Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w K. (dalej: "GOPS"). Z uwagi na powyższe Wójt Gminy K. decyzją nr [...] z dnia 27.04.2021 r. uchylił w okresie od 01.05.2019 r. do 30.06.2019 r. decyzję z dnia 29.11.2018 r. przyznającą stronie świadczenia rodzinne na ww. dzieci, w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczania społecznego. Następnie GOPS przekazał Wojewodzie dokumentację dotyczącą strony, celem ustalenia uprawnień do świadczeń rodzinnych w okresie od 01.05.2019 r. do 30.06.2019 r., na podstawie przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przedmiotowe postępowanie zakończyło się pozostawieniem wniosku strony bez rozpatrzenia z uwagi na niedostarczenie przez stronę w wyznaczonym terminie niezbędnych dokumentów. Jak ustalił Wojewoda strona w okresie od 01.11.2018 r. do 31.10.2019 r. otrzymała świadczenie rodzinne na podstawie decyzji Wójta Gminy K. z dnia 29.11.2018 r. Z uwagi na powyższe ustalenie Wojewoda wszczął na podstawie art. 23a ust. 9 u.ś.r. postępowanie w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ponieważ sprawa pozostawała w jego właściwości w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Jak ustalił organ I instancji, ojciec dzieci M. G. w okresie od 15.04.2019 r. do 28.06.2019 r. wykonywał działalność zawodową na terenie [...], gdzie był uprawniony, na mocy przepisów wspólnotowych, do ubiegania się o zagraniczne świadczenia rodzinne na zamieszkałe w Polsce dzieci. Organ I instancji ustalił również na podstawie dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, że strona została właściwie pouczona o konieczności niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia o każdej zmianie w jej sytuacji materialnej i rodzinnej mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Z uwagi na powyższe organ I instancji przyjął, że zasiłki rodzinne wraz z dodatkami pobrane przez stronę w od 01.05.2019 r. do 30.06.2019 r. są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi określonymi w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Strona pobrała nienależnie świadczenia w wymienionym okresie na dzieci D. G. i J. G. w łącznej wysokości 794,00 zł (tj.: zasiłek rodzinny - 124,00 zł x 1 przez 2 miesiące, 135,00 zł x 1 przez 2 miesiące; dodatek z tytułu podjęcia nauki w szkole poza miejscem zamieszkania - 69,00 x 2 przez 2 miesiące). Odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach (dalej: "Kolegium") zgodnie z pouczeniem zawartym w decyzji organu I instancji złożyła w terminie strona. Kolegium decyzją z dnia 10 lutego 2022 r., znak SKO.PSŚ/41.5/114/2023/1040/AKD: 1) Uchyliło pkt 2 zaskarżonej decyzji organu I instancji nr [...] ([...]) z dnia 5 grudnia 2022 r. i w tym zakresie orzekło: "2. Zobowiązać Panią K. G. do zwrotu - w terminie 30 dni od dnia, kiedy niniejsza decyzja stanie się ostateczna - nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami w okresie od 01.05.2019 roku do 30.06.2019 roku w łącznej wysokości 794,00 zł łącznie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty, na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy, który wypłacił świadczenia podlegające zwrotowi. Odsetki zostaną naliczone w dniu spłaty." 2) W pozostałym zakresie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach i zarzuciła jej: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego: - tj. naruszenie art. 23a ust. 9 i art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 oraz ust. 8 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na nałożeniu obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, bez oceny działania GOPS w K., który przez lata był świadomy istnienia okoliczności, które rzekomo stanowiły podstawę nienależnie pobranych świadczeń, jednocześnie nie podejmował właściwych czynności, utwierdzając ją w przekonaniu, iż skoro organ ma wiedzę o jej sytuacji rodzinnej, świadczenia są jej należne i może je pobierać - co wskazuje na brak jej zawinionego działania oraz złej woli; 2) naruszenie przepisów prawa procesowego: - tj. naruszenie art. 7, art. 76 § 1, art. 8, art. 107 § 3 k.p.a., art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie oraz nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w niej, zbyt ogólnikowych stwierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębienia zaufania obywateli do organów państwa oraz uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji, wyrażającej się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej i wiarygodności części dokumentacji; braku samodzielnego ustalenia jego zgodności ze stanem faktycznym; nie odniesieniu się do nich w uzasadnieniu; - tj. naruszenie art. 35 § 1 i 3 k.p.a. poprzez nałożenie obowiązku spłaty odsetek od wskazanej kwoty, powstałych w przeważającej części w wyniku wydłużającego się postępowania prowadzonego przez [...] Urząd Wojewódzki w K. Mając na uwadze powyższe zarzuty wniosła: 1) o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i skierowanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, ewentualnie jej zmianę i umorzenie postępowania w sprawie uznania świadczeń za nienależnie pobrane. Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o: 1. odrzucenie skargi, w razie nieuzupełnienia jej braków formalnych w postaci braku oznaczenia numeru PESEL skarżącej, będącej osobą fizyczną w wyznaczonym przez Sąd terminie, a na wypadek uzupełnienia braków formalnych skargi: 2. oddalenie tej skargi, 3. skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: t.j. Dz.U z 2023 r., poz. 1634) – dalej: "p.p.s.a.". Organ odwoławczy ustosunkował się także do zarzutów skargi, uznając je za niezasadne. W odpowiedzi na stanowisko Kolegium skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem. Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do stwierdzania jej nieważności, albowiem została ona wydana z naruszeniem przepisów właściwości. Zgodnie z art. 127 § 2 k.p.a. właściwy do rozpatrzenia odwołania jest organ administracji publicznej wyższego stopnia, chyba że ustawa przewiduje inny organ odwoławczy. Organem wyższego stopnia w stosunku do wojewody, na podstawie art. 17 pkt 2 k.p.a., jest właściwy w sprawie minister. Wprawdzie art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017 r., poz. 1428 ze zm., dalej "ustawa zmieniająca") stanowi, że w sprawach z wniosków o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego, złożonych przed dniem 1 stycznia 2019 r., organem wyższego stopnia jest samorządowe kolegium odwoławcze – ale przedmiotowa sprawa nie jest objęta hipotezą tego przepisu (a zatem ma tu zastosowanie reguła ogólna wynikająca z art. 17 pkt 2 i art. 127 § 2 k.p.a.). Przedmiotowa sprawa nie dotyczy ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych – nie jest sprawą "z wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych". "Postępowanie dotyczące uznania za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych i nakazujące ich zwrot (...) jest innym postępowaniem niż to, które dotyczy ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych, a zatem organem właściwym do rozpoznania przedmiotowego odwołania jest Minister Rodziny i Polityki Społecznej" (zob. postanowienie NSA z dnia 17 grudnia 2020 r., I OW 115/20, CBOSA; por. też postanowienie NSA z dnia 14 lipca 2020 r., I OW 25/20, CBOSA; postanowienie NSA z dnia 17 grudnia 2020 r., I OW 120/20, CBOSA). W ocenie Sądu Kolegium powinno było zastosować art. 65 k.p.a., zgodnie z którym, jeżeli organ administracji publicznej, do którego zostało wniesione podanie jest niewłaściwy w sprawie, niezwłocznie przekazuje je do organu właściwego, zawiadamiając jednocześnie o tym wnoszącego podanie. Zawiadomienie o przekazaniu powinno zawierać uzasadnienie, a podanie wniesione do organu niewłaściwego przed upływem przepisanego terminu uważa się za wniesione z zachowaniem terminu. Organ I instancji błędnie pouczył skarżącą w zakresie organu właściwego do rozpatrzenia odwołania co nie może powodować dla niej negatywnych konsekwencji. Kolegium po wniesieniu odwołania przez stronę winno było dokładnie rozważyć swoją właściwość, mając na uwadze zasadę praworządności określoną w art. 6 k.p.a. W konsekwencji, Kolegium jako organ niewłaściwy w niniejszej sprawie powinno przekazać odwołanie skarżącej organowi właściwemu – Ministrowi Rodziny i Polityki Społecznej. Zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości (art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.) i dlatego Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.