II SA/Gl 600/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. J. i P. J. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 27 września 2016 r. sygn. akt II SA/Gl 600/16 w sprawie ze skargi A. J. i P. J. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: 1. zmienić częściowo postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 27 września 2016 r. w ten sposób, że zwolnić skarżących od kosztów sądowych w zakresie obejmującym część każdorazowej opłaty sądowej, przekraczającą kwotę 100 zł (sto złotych); 2. utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie w pozostałym zakresie. Wnioskiem z dnia 25 lipca 2016 r. skarżący A. i P. (małżeństwo) J. zwrócili się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazali, że skarżący jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji. Wyjaśnili, że obciążają ich wysokie wydatki z tytułu spłaty zobowiązań w ramach kredytów zaciągniętych w przeszłości, jeszcze przed chorobą skarżącego, kiedy ich sytuacja materialna była znacznie lepsza. Podali, że obecnie na ich utrzymaniu pozostaje pełnoletnia córka studiująca w trybie stacjonarnym poza miejscem zamieszkania. Z treści wniosku wynika ponadto, że skarżący posiadają dom o powierzchni 236 m2 (wartość 600 tys. zł), w którym zamieszkują. Ich własnością jest także lokal mieszkalny o powierzchni 48 m2, który jednak od samego początku jest zamieszkiwany i opłacany przez matkę skarżącego. Wnioskodawcy posiadają samochód osobowy marki [...], rok produkcji [...] (wartość szacunkowa 7 tys. zł). Nie posiadają natomiast żadnego innego majątku ani zasobów pieniężnych. Zgodnie z oświadczeniem skarżących ich miesięczny dochód wynosi 4.057 zł, w tym renta skarżącego wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym (w kwocie 2.007 zł) oraz dochód z działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą (w kwocie 2.050 zł). We wniosku wyszczególniono miesięczne koszty utrzymania się w postaci: - kredyt hipoteczny –rata 425 euro, tj. ok. 1870 zł; - kredyt gotówkowy –rata 435 zł; - limit w rach. I karta kredytowa – 150 zł + 280 zł; - energia elektryczna – ok. 175 zł; - woda- ok. 120 zł; - telewizja i internet – 130 zł; - ochrona domu – 49 zł; - wywóz śmieci – ok. 25 zł - zakup ekogroszku – średnio 400 zł (sezon grzewczy 700 zł miesięcznie, pozostałe miesiące 100 zł); - koszty leczenia – 70 zł; Nadto, wskazane coroczne wydatki to ubezpieczenie OC auta 716,48 zł i podatek od nieruchomości 592 zł. W odpowiedzi na wezwanie wystosowane przez referendarza sądowego skarżący nadesłali dokumenty potwierdzające wskazane przez nich koszty utrzymania, a także decyzję ZUS o przyznaniu skarżącemu renty i zbiorcze podsumowanie księgi przychodów i rozchodów, z którego wynika, że średni miesięczny dochód (brutto) z działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą wynosi 2.527, 25 zł. W oparciu o te dokumenty referendarz sądowy postanowieniem z dnia 27 września 2016 r. uwzględnił wniosek skarżących, lecz jedynie w części przekraczającej każdorazowo kwotę 200 zł. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia referendarz, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, zwrócił uwagę, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym, jej zastosowanie powinno zatem sprowadzać się wyłącznie do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest dla strony rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W sytuacji, zaś gdy wniosek strony dotyczy całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych należy mieć na względzie, że uwzględnienie takiego wniosku jest możliwe, kiedy pomimo dokonania oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia jedynie koniecznych kosztów związanych z podstawowymi, elementarnymi potrzebami życiowymi nie jest w stanie zgromadzić środków wystarczających nawet na częściowe pokrycie obciążeń finansowych związanych z postępowaniem. Zdaniem referendarza skarżący nie zdołali natomiast wykazać, że zaliczają się do osób ubogich, do których w istocie skierowania jest powyższe uprawnienie. Niemniej jednak nie są w stanie uiścić tych kosztów w pełnej wysokości. Motywując swoje stanowisko referendarz uwzględnił fakt niepełnosprawności skarżącego i związanej z tym całkowitej niezdolności do pracy oraz obciążenie skarżących bardzo wysokimi kosztami utrzymania się, w tym spłatą zobowiązań kredytowych zaciągniętych przed chorobą skarżącego, zatem w lepszej sytuacji materialnej stron. Wskazał również na wydatki, które nie zostały wymienione we wniosku w postaci zakupu żywności oraz niezbędnych środków czystości. Zaakcentował jednak, że oboje skarżący uzyskują stały dochód, posiadają dom o znacznej wartości oraz dobrej klasy samochód. W ustawowym terminie skarżący wnieśli sprzeciw od postanowienia referendarza. Zwrócili uwagę, że dochód z prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej nie ma charakteru stałego i za okres od stycznia do września 2016 r. wynosił 17482,53 zł, co daje średnią miesięczną 1942,50 zł, czyli mniej niż wskazano w formularzu wniosku i wzięto pod uwagę przy jego ocenie. Zaakcentowali ponadto, że jest to dochód brutto. Następnie skarżący w sposób bardzo skrupulatny przedstawili obciążające ich wydatki za sierpień i wrzesień 2016 r. Wyjaśnili przy tym, że z uwagi na zbliżający się okres grzewczy koszty związane z utrzymaniem się wzrosną oraz wskazali na dodatkowe wydatki, jakie wynikają z obsługi zaciągniętych przez nich zobowiązań kredytowych. Okoliczności przez nich przedstawione poparto stosowną dokumentacją. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., zwanej dalej Ppsa) sąd rozpatrując sprzeciw wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Z kolei art. 245 Ppsa stanowi, że przyznanie prawa pomocy może nastąpić bądź w zakresie całkowitym, bądź częściowym. W rozpatrywanej sprawie skarżący zwrócił się o przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. I tak, w myśl art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, czyli w świetle art. 245 § 3 Ppsa, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym, przez uszczerbek, o którym mowa w powołanym przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Nadto, jak słusznie wyjaśnił referendarz, każda ze stron ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, zaś instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od tej zasady, który znajduje zastosowanie jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Opłaty sądowe stanowią bowiem rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju świadczeń są zaś odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich środków pochodzą bowiem dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia wnioskodawcy z obowiązku ich ponoszenia. W oparciu o przedstawione kryteria oraz analizę okoliczności podanych we wniosku, a także w dodatkowych pismach procesowych złożonych przez skarżących, Sąd zgodził się z argumentacją zawartą w zaskarżonym postanowieniu referendarza, z której wynika, że skarżący są w stanie pokryć częściowo koszty niniejszego postępowania sądowego. Choć w istocie skarżący się obciążeni ponadprzeciętnymi wydatkami, wynikający przede wszystkim z zaciągniętych przez nich zobowiązań kredytowych, to prawidłowo referendarz ocenił, że nie wykazali oni, iż należą do osób ubogich, do których kierowana jest instytucja prawa pomocy. Referendarz słusznie zwrócił uwagę, że skarżący posiadają dom z garażem, dobrej klasy samochód oraz skarżący osiąga stały dochód. W sprzeciwie zaznaczono, że dochód z prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej nie ma charakteru stałego. Nadto, zwrócono uwagę na dalsze wydatki, jakie obarczają skarżących, a związane są z zakupem opału na sezon grzewczy oraz m.in. obsługę zaciągniętych zobowiązań kredytowych. Okoliczności te jednak nie mogą prowadzić do wniosku, że skarżący partycypując w części kosztów sądowych nie będą w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Dokonując analizy przedstawionych przez skarżących co miesięcznych wydatków Sąd doszedł bowiem do przekonania, że nie wszystkie z nich należy uznać za niezbędne w podstawowym utrzymaniu się. Jeżeli zatem skarżący, mimo coraz gorzej sytuacji materialnej, posiadają środki finansowe aby korzystać z monitoringu nieruchomości (kwota 49,20 zł) czy dodatkowo płatnej telewizji (109,99 zł) to są oni w stanie uiścić solidarnie opłatę sądową w wysokości 100 zł tytułem wpisu sądowego od skargi, a także w przypadku ewentualnych dalszych kosztów w niniejszym postępowaniu. Natomiast wydatki każdorazowo przekraczające wysokość 100 zł przerzucone zostają na Skarb Państwa, tym samym skarżący zostaną zwolnieni z obowiązku ich uiszczania. Podkreślenia wymaga ponownie fakt, że instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od generalnej zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania sądowego. Zaznaczyć wymaga również, że niewątpliwie skarżący obciążą dodatkowe wydatki, jakie zwiążą się chociażby z rozpoczęciem sezonu grzewczego. Nie można jednak przyjąć, że prowadzona przez skarżącą działalność nie przyniesie wyższego niż dotychczas dochodu. Sami skarżący zwrócili uwagę na taką ewentualność w sprzeciwie. W tym stanie rzeczy Sąd co do zasady uznał prawidłowość rozstrzygnięcia referendarza, jednakże mając na względzie fakt, że jego ocenie podlegał dochód osiągany przez skarżącą w kwocie nieco ponad 2500 zł, nie zaś w wysokości 1942,50 zł (średnia miesięczna brutto) postanowił zaskarżone orzeczenie zmienić w zakresie wskazanym w sentencji, działając na podstawie art. 260 Ppsa.