II SA/Gl 626/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Sędzia WSA Artur Żurawik, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 września 2024 r. sprawy ze skargi H. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 marca 2024 r. nr 010070/680/3815044/2023 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia 27 lutego 2024 r. Zaskarżoną decyzją z 18 marca 2024 r., nr 010070/680/3815044/2023 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS" lub "Organ odwoławczy") utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. (dalej "ZUS" lub "Organ pierwszej instancji") z 27 lutego 2024 r. w przedmiocie świadczenia wychowawczego. Powyższa decyzja Prezesa ZUS zapadła w następującym stanie sprawy. ZUS uchylił przyznane H. D. (dalej "Skarżąca"), w informacji z 13 kwietnia 2023 r., prawo do świadczenia wychowawczego na syna za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Wskazał, że na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej ustalił, że nie odnotowano przyjazdu Skarżącej na terytorium RP jako obywatela Ukrainy, który przybył do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi. Jednocześnie ZUS uznał, że wypłacone Skarżącej świadczenie wychowawcze za okres od 1 czerwca 2023 r. do 29 lutego 2024 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze i zobowiązał Skarżącą do jego zwrotu. Skarżąca wniosła odwołanie od ww. decyzji domagając się przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na syna. Wskazała, że dane Straży Granicznej zostały uzupełnione i poprawnie zanotowane. Do odwołania załączyła skan odpowiedzi Straży Granicznej. Zaskarżoną decyzją Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję Organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy zauważył, że z dokumentacji zgromadzonej w sprawie wynika, że Skarżąca nie uzyskała prawa do legalnego pobytu w Polsce, co by ją uprawniało do uzyskania świadczenia wychowawczego. Skarżąca nie złożyła bowiem dokumentów potwierdzających legalny pobyt cudzoziemca w Polsce oraz nie potwierdziła posiadania dostępu do rynku pracy. Natomiast zgodnie z rejestrem SPEC-PESEL od [...] grudnia 2022 r. Skarżąca posiada status UKR. Jednakże z zapisów rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej wynika, że Skarżąca nie figuruje w ww. rejestrze, nie odnotowano przyjazdów i wyjazdów z Polski, a więc Skarżąca nie posiada prawa do legalnego pobytu w Polsce jako uchodźca, który przybył do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi. Mimo skierowanych do Skarżącej przez ZUS wezwań o podjęcie działań w celu wyjaśnienia ww. niezgodności, rejestr Straży Granicznej nie został zaktualizowany. Skarżąca w skardze wniesionej od decyzji Prezesa ZUS wskazała, że nie zgadza się z zapadłymi w jej sprawie rozstrzygnięciami. Zarówno ona jak i jej syn posiadają status UKR od [...] stycznia 2023 r. Skarżąca wyjaśniła, że przyjechała do Polski wraz z synem jako uchodźcy [...] grudnia 2022 r. Do skargi załączyła kserokopię pisma Komendanta Placówki Straży Granicznej w M. z 9 stycznia 2024 r., z którego wynika, że w zakresie przekroczenia granicy państwowej w podległych Placówce Straży Granicznej w M. przejściach granicznych w systemie Straży Granicznej dane zostały właściwie uzupełnione poprzez dodanie kategorii "ewakuowany/uchodźca wojenny". Prezes ZUS, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Przedstawił przebieg dotychczasowych czynności oraz przywołał mające zastosowanie w sprawie przepisy. Organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wskazał, że na dzień wydania decyzji przez Prezesa ZUS, Skarżąca nie figurowała w rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej. Prezes ZUS wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentu urzędowego, tj. wydruku e-mail z 9 maja 2024 r. na okoliczność zapisu w rejestrze Straży Granicznej oraz odczytu dokonanego 27 lutego 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres kontroli sądu wyznacza przepis art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej "p.p.s.a.") stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a (który nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie). W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji. W wyniku kontroli zgodności z prawem decyzji organów obu instancji Sąd doszedł do przekonania, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 167 z późn. zm.; dalej "u.o.p.o.U.") - w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji - obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2022 r. poz. 1191 oraz z 2023 r. poz. 497, 1394 i 1941). W myśl natomiast art. 4 ust. 1a u.o.p.o.U. obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, któremu numer PESEL nadano przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nadaje się w rejestrze PESEL, na jego wniosek, o którym mowa w ust. 1, status, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, i wprowadza się jego dane do rejestru, o którym mowa w art. 6 ust. 1. Przepis art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 736), stanowi zaś, że w rejestrze PESEL i rejestrach mieszkańców gromadzony jest status cudzoziemca oznaczony jako UKR - w przypadku osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 u.o.p.o.U. Stosownie do art. 2 ust. 1 u.o.p.o.U. jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia 30 czerwca 2024 r. Za legalny uznaje się także pobyt dziecka urodzonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez matkę, która jest osobą określoną w zdaniu pierwszym, w okresie dotyczącym matki. Wyjazd obywatela Ukrainy z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres powyżej 30 dni pozbawia go uprawnienia, o którym mowa w art. 2 ust. 1 (art. 11 ust. 2 u.o.p.o.U.). Komendant Główny Straży Granicznej prowadzi w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej rejestr obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy oraz którzy złożyli wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1 (art. 3 ust. 3 u.o.p.o.U.). Zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 2 u.o.p.o.U. obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810 i 1565), jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Komendant Główny Straży Granicznej udostępnia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 2-4, oraz dofinansowania, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, oraz, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, organowi właściwemu w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w ust. 1 pkt 1, informację o okoliczności, o której mowa w art. 11 ust. 2 (art. 26 ust. 3a u.o.p.o.U.). Zaś z art. 26 ust. 3c, ust. 3e, ust. 3g, ust. 3h i ust. 3i u.o.p.o.U. wynika, że ZUS jest obowiązany do weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3, i z rejestru PESEL. ZUS może również wzywać obywatela Ukrainy przebywającego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, otrzymującego świadczenie wychowawcze, do osobistego stawiennictwa we wskazanej w wezwaniu jednostce organizacyjnej w terminie 3 dni roboczych, w celu złożenia wyjaśnień niezbędnych do prawidłowego ustalenia i realizacji świadczenia. W postępowaniu w ww. zakresie stosuje się k.p.a., ponieważ ustawodawca wyraźnie wskazał przypadki wyłączenia jego stosowania, które nie obejmują ani przyznawania oraz uchylenia i zmiany świadczenia wychowawczego, ani wstrzymania wypłaty tego świadczenia, ani prowadzenia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 12 marca 2024 r., IV SA/Wr 316/23, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnosząc wyżej zacytowane regulacje prawne do okoliczności faktycznych sprawy należy wskazać, że ZUS, po rozpatrzeniu wniosku Skarżącej z 4 kwietnia 2023 r., przyznał jej świadczenie wychowawcze na syna na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. (informacja o przyznaniu świadczenia wychowawczego z 13 kwietnia 2023 r.). W trakcie okresu świadczeniowego ZUS przeprowadził weryfikację prawa Skarżącej do świadczenia wychowawczego na podstawie danych zawartych w rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Na podstawie ww. rejestru ZUS ustalił, że Skarżąca nie figuruje w rejestrze, a tym samym nie posiada okresu legalności pobytu w Polsce. Na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji Prezes ZUS uznał, że decyzja pierwszoinstancyjna jest prawidłowa. Zaznaczył, że ZUS wzywał Skarżącą dwukrotnie o podjęcie działań w celu wyjaśnienia niezgodności w rejestrze, jednakże rejestr na dzień wydawania decyzji nie został zaktualizowany. Skarżąca zaś wskazuje, że przyjechała do Polski wraz z synem [...] grudnia 2022 r. i od tego momentu nie opuszczała terytorium Polski. Od [...] stycznia 2023 r. posiada wraz z synem status UKR. W odpowiedzi na jej korespondencję Komendant Placówki Straży Granicznej w M. w piśmie z 9 stycznia 2024 r. poinformował, że w zakresie przekroczenia granicy państwowej w podległych Placówce Straży Granicznej w M. przejściach granicznych w systemie Straży Granicznej wskazane w korespondencji dane zostały właściwie uzupełnione poprzez dodanie kategorii "ewakuowany/uchodźca wojenny". Pismo z 9 stycznia 2024 r. Skarżąca przedłożyła ZUS. Zaznaczyć także należy, że z wydruku wiadomości e-mail z 9 maja 2024 r., załączonego do odpowiedzi na skargę, wynika, że odczytu danych w rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej ZUS dokonał na dzień wydania decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego, tj. 27 lutego 2024 r. Natomiast z odczytu dokonanego 9 maja 2024 r. wynika, że data ostatniej modyfikacji danych Skarżącej w rejestrze to 10 styczeń 2024 r. Zaś z aktualnych danych zawartych w rejestrze wynika, że Skarżąca i jej syn posiadają prawo do legalnego pobytu w Polsce, a okres tej legalności pozwala na przyznanie świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. W rozpoznawanej sprawie nie ulega wątpliwości, że Skarżąca i jej syn posiadają status UKR (tj. cudzoziemca, któremu nadano numer PESEL w związku z konfliktem na terytorium Ukrainy). Skarżąca zaś w toku postępowania przed Organem pierwszej instancji przedłożyła pismo Komendanta Placówki Straży Granicznej w M. z 9 stycznia 2024 r. z którego wynikało, że posiada status "ewakuowany/uchodźca wojenny" oraz że w rejestrze Straży Granicznej dane zostały właściwie uzupełnione. Skarżąca wskazywała, że spełnia wszystkie wymogi otrzymywania świadczenia wychowawczego. Uwzględniając powyższe okoliczności nie sposób przyjąć, że orzekające w sprawie organy dysponując wiarygodną informacją o statusie Skarżącej z rejestru PESEL, mogły oprzeć swoje decyzje wyłącznie na podstawie niezaktualizowanego rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej. W dacie wydawanych przez organy decyzji przedłożone przez Skarżącą dokumenty i wyjaśnienia potwierdzały istnienie jej uprawnienia do świadczenia wychowawczego, mimo że co innego wynikało z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Organy ZUS pominęły pochodzące od Skarżącej informacje i zaniechały przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego celem weryfikacji uprawnienia Skarżącej do świadczenia wychowawczego. Organy ZUS oparły się wyłącznie o dane wynikające z rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej mając wiedzę, że dane w nim zawarte nie zostały zaktualizowane. Skoro Skarżąca kwestionowała pozbawienie jej prawa do świadczenia wychowawczego, organy ZUS miały obowiązek wyjaśnić okoliczności podawane przez Skarżącą z wykorzystaniem instrumentów przewidzianych zarówno w u.o.p.o.U. jak i k.p.a. ZUS powinien we własnym zakresie kontaktować się z Komendantem Głównym Straży Granicznej celem wyjaśnienia zaistniałych wątpliwości, a nie wyłącznie oczekiwać na działania Skarżącej. Skarżąca nie miała bowiem wpływu na zaktualizowanie danych w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej. Ponadto z art. 26 ust. 3i u.o.p.o.U. wynika, że ZUS jest obowiązany do weryfikacji dalszego prawa do świadczenia wychowawczego "w szczególności" na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3, i z rejestru PESEL. Oznacza to, że dane z rejestrów publicznych stanowią tylko jeden z możliwych środków dowodowych. W tym stanie rzeczy w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8 § 1, art. 10 § 1, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w związku z art. 26 ust. 3c i ust. 3i u.o.p.o.U. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy ZUS uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną i w oparciu o wszelkie dostępnie środki dowodowe zweryfikuje prawo Skarżącej do świadczenia wychowawczego na syna na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. W przypadku ustalenia, że Skarżąca spełnia warunki do pobierania świadczenia za ww. okres, ZUS umorzy postępowanie administracyjne w sprawie jako bezprzedmiotowe. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ Skarżąca, zwolniona z mocy ustawy od kosztów sądowych i działająca osobiście, nie wykazała aby w związku ze sprawą poniosła wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.).