II SA/Gl 635/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski (spr.), Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk, Sędzia NSA Łucja Franiczek, Protokolant Specjalista Magdalena Nowacka-Brzeźniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 listopada 2019 r. sprawy ze skargi W. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. W piśmie z dnia 14 maja 2018 r. W. D. (dalej jako skarżący) wniósł o umorzenie w całości jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, których jego zdaniem z uwagi na sytuację osobistą, zdrowotną i materialną nie jest w stanie spłacić. Podał, że od 2006 r. był zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Od 2012 r. wraz z zamieszkującą z nim córką J. korzystał z pomocy społecznej w formie okresowych zasiłków w kwotach od 260 zł do 460 zł oraz z organizowanej przez GOPS pomocy żywnościowej. Od 25 listopada 2017 r. jest emerytem, jego emerytura wynosi 2352 zł ale po potrąceniu należności egzekwowanych przez komornika na jego i córki utrzymanie pozostaje mu kwota 534,26 zł. Z takiej kwoty nie jest w stanie utrzymać siebie i uczącej się pełnoletniej córki. Podał też, że wyrokiem z [...] Sąd Rejonowy w P. uchylił zasądzone dnia 12 lipca 2012 r. od niego na rzecz córki J. alimenty po 500 zł miesięcznie zasądzając jednocześnie dla tej małoletniej córki alimenty od jej matki w kwocie po 300 zł miesięcznie, które następnie zostały podwyższone wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] do kwoty 500 zł miesięcznie. Wyrokiem z dnia [...] matka córki została zaś pozbawiona wykonywaniem nad nią władzy rodzicielskiej. Po ponownym rozpoznaniu sprawy (pierwsza wydana w toku jej rozpoznania decyzja Wójta z dnia [...] o odmowie umorzenia należności została bowiem uchylona, a sprawa przekazana organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej, z dnia [...] r.) Wójt Gminy M. (dalej jako Wójt) decyzją z dnia [...] nr[...] , wydaną na podstawie art. 104 i art. 107 Kpa oraz art. 12, art. 25, art. 27 ust. 1-3 i art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (obecnie Dz. U. 2019. 670, zwanej też dalej ustawą), odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego R. M. na J. D. od 1 listopada 2018 r. do 28 lutego 2009 r. oraz w okresie od 1 października 2010 r. do 30 września 2012 r. w kwocie 13.900,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu decyzji stwierdził, że stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które zgodnie z art. 27 ust. 1a ustawy są naliczone od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 1) 30% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Ja wynika zaś z art. 30 ust. 2 ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Dalej Wójt powołując się m.in. na oświadczenie skarżącego ustalił, że skarżący pozostaje w separacji, prowadzi gospodarstwo domowe z 19-letnią córką, której miesięcznie koszty utrzymania wyliczył na 1.010,00 zł, tj. internet 50 zł, wyżywienie 200 zł, telefon 160 zł, kieszonkowe 300 zł, odzież i buty 300 zł. Od 25 listopada 2017 r. utrzymuje się z emerytury, która we wrześniu 2018 r. wyniosła 1924,46 zł netto, z czego kwota do wypłaty wynosiła 1357,61 zł netto (po potrąceniach komorniczych na poczet zaległych alimentów). Ponadto otrzymuje on również alimenty na córkę w wysokości 500,00 zł miesięcznie, zasiłek rodzinny w wysokości 124,00 zł miesięcznie oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania w związku z dojazdem z miejsca zamieszkania do miejscowości, w której znajduje się siedziba szkoły w wysokości 69,00 zł miesięcznie. Choruje na samoistne nadciśnienie, bradykardię, chorobę zwyrodnieniową stawów kolanowych, otyłość, stłuszczenie wątroby i ślepotę oka prawego. Skarżący przez wiele lat był zarejestrowany w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny: od 21 sierpnia 2007 r. do 15 października 2009 r., od 06 maja 2010 r. do 20 września 2011 r., od 03 lutego 2012 r. do 17 lipca 2016 r., od 16 listopada 2016 r. do 24 listopada 2017 r. Od 2012 r. wraz z zamieszkującą z nim córką J. korzystali z pomocy Ośrodka otrzymując zasiłki okresowe w kwotach od 260,00 zł do 460,00 zł miesięcznie. Korzystali również z organizowanej przez Ośrodek pomocy żywnościowej z Programu Operacyjnego Pomoc Żywieniowa 2014-2020. Ze zgromadzonego materiału wynika, że egzekucja alimentów należnych od skarżącego przez okres 3, 5, 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów nie była skuteczna (zaświadczenie Komornika Sądowego w P. z dnia 11 czerwca 2018 r.). Od czasu podjęcia wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego, tj. od 01 listopada 2008 r. skarżący dokonał tylko jednej wpłaty w wysokości 757,42 zł. Dodatkowo posiada on również zadłużenie z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w wysokości 3.150,00 zł. Od listopada 2017 r. ma stałe źródło dochodu – emeryturę i nie korzysta już z pomocy społecznej. W konsekwencji z analizy zestawienia miesięcznych wydatków skarżącego wynika, iż po potrąceniach komorniczych oraz po odjęciu kosztów związanych z utrzymaniem córki dłużnikowi pozostaje około 1.140,61 zł miesięcznie, przy czym koszty abonamentu telefonicznego i internetu mogą być znacznie zmniejszone, gdyż na rynku jest wiele konkurencyjnych firm, które proponują ceny bardziej ekonomiczne (abonament + telefon). Również przy zapewnieniu dziecku podstawowych potrzeb życiowych koszty kieszonkowego także można obniżyć do niezbędnych wydatków. Dalej organ stwierdził, że skarżący w okresie wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie podejmował starań by kwota alimentów była niższa ani nie czynił starań o uchylenie obowiązku alimentacyjnego z uwagi na bardzo trudną sytuację rodzinną, zdrowotną i finansową. Jego postawa jako dłużnika alimentacyjnego od lat była bierna – nie stwierdza się aby choć w znikomej części chciał spłacić zadłużenie. Podkreślił organ, iż sytuacja finansowa i rodzinna skarżącego przed uzyskaniem prawa do emerytury, była zdecydowanie gorsza od obecnej, a pomimo tego nigdy wcześniej nie wnosił prośby o umorzenie rosnącego zadłużenia. Uczynił to dopiero w momencie kiedy przyznano mu świadczenie emerytalne i komornik sądowy mógł skutecznie potrącać zadłużenie powstałe z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podkreślając charakter obowiązku alimentacyjnego rodziców wobec ich dzieci organ podniósł, że skarżący powinien mieć świadomość, że nie realizując tego obowiązku przez tak długo okres jego zadłużenie z tego tytułu będzie wzrastać i mając świadomość, że obciążające go alimenty są wypłacane z funduszu alimentacyjnego powinien się liczyć z koniecznością ich zwrotu organowi właściwemu wierzyciela. Zwrócił na to też uwagę Sąd Okręgowy w K. w wyroku z 2014 r. dotyczącym podwyższenia alimentów na rzecz córki skarżącego od jej matki. Zgodnie z art. 30 ustawy umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy. Z przepisu tego wynika jedynie po stronie organu możliwość, a nie obowiązek umorzenia zaległości dłużnika. Przesłanki umorzenia nie może stanowić zatem sama przez się trudna sytuacja finansowa i życiowa (bezrobocie, zły stan zdrowia) na którą skarżący się powołuje. Sytuacja taka jest bowiem typowa dla większości zobowiązanych, za których wypłacane są świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Umorzenie należności z tej przyczyny powodowałoby martwą regulację o obowiązku zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. W konsekwencji sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi więc go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego (wyrok NSA z dnia 17 października 2017 r. sygn. akt I OSK 3474/115). Tymczasem obecna sytuacja dochodowa skarżącego jest stabilna i jakkolwiek jest trudna to pozwala mu na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Organy administracji mają obowiązek niezwykle starannie podejmować decyzje w sprawie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, bowiem każde umorzenie powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. W konsekwencji organ uznał, iż sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie uzasadnia umorzenia ciążących na nim należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz córki J. Odwołując się od powyższej decyzji Wójta skarżący odwołania nie uzasadnił. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej (dalej jako SKO lub Kolegium) odwołania tego nie uwzględniło i zaskarżoną decyzją z dnia[...] nr [...] wydaną na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i art. 138 § 1 pkt 1 Kpa decyzję Wójta utrzymało w mocy. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia podkreśliło, że zgodnie z treścią art. 20 ust. 2 ustawy organy orzekające podejmują decyzję w ramach uznania administracyjnego opartego na dokładnym ustaleniu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika oraz jej wnikliwej ocenie. Dalej podzielając ustalenia faktyczne poczynione przez Wójta podkreśliło, że zgodnie z tym przepisem przesłanki umorzenia dłużnikowi alimentacyjnemu należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej to szczególne, o wyjątkowym charakterze okoliczności w zakresie sytuacji życiowej, dochodowej i rodzinnej dłużnika, niemożliwe do przezwyciężenia nawet przy dołożeniu najwyższej możliwej staranności i wysiłku. Istotne jest przy tym, aby okoliczności te były wynikiem czynników obiektywnych, niezależnych od dłużnika, aby nie znalazł się on w trudnej sytuacji życiowej na skutek własnego postępowania. Zatem wydanie decyzji przez organ musi zostać poprzedzone dokładnym wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji osobistej, materialnej i zdrowotnej wnioskodawcy oraz jej analizą z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w Kpa (wyrok WSA w Olsztynie z dnia 17 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Ol 113/18). Oznacza to, iż przesłankami umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego są wyłącznie jego sytuacja dochodowa i rodzinna, które obiektywnie uniemożliwiają mu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Na sytuację dochodową dłużnika składają się dochody otrzymywane z różnych tytułów, a także takie okoliczności, jak np. stan jego zdrowia czy możliwości uzyskania dochodu; na sytuację rodzinną dłużnika składa się natomiast ustalenie czy prowadzi on samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (wyrok WSA w Białymstoku z dnia 17 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Bk 96/18). W tym zakresie zdaniem Kolegium organ I instancji odmawiając umorzenia przedmiotowego zadłużenia nie przekroczył granic uznania administracyjnego. W sposób szczegółowy ustalił bowiem sytuację materialną skarżącego jak również jego sytuację rodzinną i zdrowotną. Wskazał, iż z uwagi na stały dochód jakim jest świadczenie emerytalne ma on realne możliwości spłaty zadłużenia. Co istotne w chwili obecnej skarżący uzyskuje również alimenty na rzecz córki, jak i zasiłek rodzinny. Jego choroby, tj. samoistne nadciśnienie, bradykardia, choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych, otyłość, stłuszczenie wątroby i ślepota oka prawego nie przesądzają o wyjątkowych okolicznościach przemawiających za uwzględnieniem jego wniosku o umorzenie zaległości. Zaskarżając powyższą decyzję SKO do sądu administracyjnego skarżący powołał się ogólnie na niezawinioną przez niego trudną sytuację finansową. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując co do zasady stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie sądowej w dniu 21 listopada 2019 r. skarżący podtrzymując skargę podał, że od lipca 2019 r. córka z nim już nie mieszka i nie przysługują mu na nią alimenty. Podał też, że w czasie kiedy był zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny, pracy nie mógł podjąć. Przedłożył zaświadczenie z ZUS, z którego wynika, że faktycznie w październiku i listopadzie 2019 r. otrzymał tytułem emerytury netto po 570,16 zł. W drodze egzekucji komorniczej z emerytury potrącane są długi z prowadzonej wcześniej działalności gospodarczej oraz zaległości alimentacyjne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie albowiem brak jest dostatecznych podstaw do przyjęcia, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa dającym podstawę do jej wzruszenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lub pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm., zwanej dalej ustawą p.p.s.a.). W świetle treści art. 30 ust. 2 ustawy prawidłowo uznały organy obu instancji, że umorzenie na tej podstawie należności dłużnika alimentacyjnego jest dopuszczalne tylko w sytuacji gdy zostanie ustalone w sposób nie budzący wątpliwości, że z uwagi na jego sytuację dochodową i rodzinną nie jest on w stanie tych należności uregulować. W orzecznictwie podkreśla się też, że przy ocenie tej sytuacji należy brać okoliczności związane z przyczynami powstania zaległości alimentacyjnych, gdy chodzi w tym względzie o zawinione czy też o niezawinione (obiektywne) postępowanie dłużnika. Należy też podkreślić, że Sąd ocenia sytuację dochodową i rodzinną strony na datę orzekania przez organy, gdyż taką brały one pod uwagę. Z niezakwestionowanych przez skarżącego, a poczynionych przez organ pierwszej instancji ustaleń wynikało zaś, że w miesiącu wrześniu 2018 r. po potrąceniach komorniczych oraz po odjęciu kosztów związanych z utrzymaniem córki miał on do dyspozycji miesięcznie około 1140 zł. Zasadnie wskazał przy tym jednocześnie Wójt, że koszty utrzymania córki pozostającej wówczas na utrzymaniu skarżącego mogły być gdy chodzi o wydatki na telefon, internet i kieszonkowe obniżone. Tym samym trudno przyjąć aby sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego była na tyle zła aby nie mógł on sukcesywnie, choćby w niewielkich kwotach, spłacać obciążającego go zadłużenia. Do takiego wniosku można dojść również nawet gdyby przyjąć dochody jego prowadzonego wspólnie z córką gospodarstwa domowego wskazywane już na etapie postępowania sądowego we wniosku z dnia 24 lipca 2019 r. o prawo pomocy. Należy przy tym podnieść, że sytuacja rodzinna, dochodowa jak również i zdrowotna budzi w świetle jego twierdzeń i zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wiele wątpliwości nie pozwalających również z tego powodu na jednoznaczne stwierdzenie, że istniała i istnieje podstawa do zastosowania treści art. 30 ust. 2 ustawy. Między innymi skarżący we wniosku o prawo pomocy z 24 lipca 2019 r. powołuje się na wydatki mieszkaniowe w kwocie 1550 zł miesięcznie, a jednocześnie nie wskazuje z czego one wynikają, jako dochód rodziny powołuje alimenty na córkę w kwocie 500 zł, gdy jednocześnie na rozprawie sądowej oświadczył, że od lipca 2019 r. córka już z nim nie mieszka (mieszka we W.) i alimentów już nie otrzymuje. Z zalegającego w aktach administracyjnych zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy w P. wynika, że z niewielkimi przerwami był on zarejestrowany w tym urzędzie jako bezrobotny bez prawa do zasiłku w okresie od maja 2010 r. do listopada 2017 r. (kiedy to nabył prawo do emerytury), a jednocześnie nie wynika aby w tym okresie podjął jakieś zatrudnienie, chociaż ze znajdującej się w aktach dokumentacji medycznej nie wynika aby przy podjęciu i kontynuowaniu leczenia w całym tym okresie był niezdolny do podjęcia zatrudnienia. Na istnienie tych wątpliwości wskazuje treść prowadzonych pod sygnaturą II SPP/Gl180/19 akt o prawo pomocy, w toku którego to postępowania, skarżący nie wyjaśnił w dostateczny sposób swojej sytuacji materialnej i rodzinnej. Dla oceny postawy i sytuacji skarżącego pod kątem treści art. 30 ust. 2 ustawy nie bez znaczenia jest też zaakcentowana przez organ pierwszej instancji okoliczność, że z wnioskiem w trybie tego przepisu wystąpił on dopiero gdy zaległości alimentacyjne zaczęły być egzekwowane przez komornika z jego emerytury, chociaż niewątpliwie przed uzyskaniem do niej prawa jego sytuacja materialna była gorsza. Przy ocenie legalności zaskarżonej decyzji Sąd nie mógł wziąć też pod uwagę, że po jej wydaniu komornik egzekwuje wyższe kwoty z jego emerytury i w konsekwencji w październiku i listopadzie 2019 r. otrzymał on netto tytułem emerytury jedynie po 570,96 zł (zaświadczenie k. 26 akt sądowych). Okoliczność ta mogłaby być brana ewentualnie pod uwagę przy rozpatrywaniu kolejnego wniosku o umorzenie objętych postanowieniem należności, z uwagi na zmianę okoliczności. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd podzielił oparte na zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym stanowisko organów, że w dacie ich orzekania w niniejszej sprawie brak było podstaw do umorzenia skarżącemu w całości lub w części obciążających go należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami z uwagi na jego sytuację dochodową i rodzinną. Skarga jako nieuzasadniona podlegała zatem oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy p.p.s.a. ec