II SA/Gl 64/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Asesor WSA Aneta Majowska, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 maja 2025 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 15 listopada 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1931/2024/18567 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia 16 października 2024 r. nr [...]. A. K. (dalej: "skarżąca") za okres od 1.02.2024 r. do 30.06.2024r. pobrała zasiłek pielęgnacyjny w łącznej wysokości 1 079,20 zł. na rzecz syna - M. K., na podstawie decyzji z dnia 14.12.2021 r., nr [...], zmienionej w dalszej kolejności decyzją z dnia 07.08.2023 r., nr [...]. Prezydent Miasta J. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 16.10.2024 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 30 ust.1, ust. 2 pkt 1 i ust. 6-9 w związku z art. 17 i art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 323 z późn. zm., dalej w skrócie: "u.ś.r.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej w skrócie: "k.p.a."), uznał, że wypłacony za wskazany powyżej okres zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 1 079,20 zł. jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym i podlega zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wynoszą 56,15 zł. oraz są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia spłaty. Podał, że przyznano skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W sentencji decyzji z dnia 07.08.2023 r., wydanej na podstawie art. 23 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 852 z późn. zm.), wydłużono okres przyznania zasiłku pielęgnacyjnego do dnia 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne. W pouczeniu zawartym w tej decyzji widnieje informacja o konieczności powiadomienia o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia, a wypłata świadczeń po stwierdzonym ustaniu prawa do ich pobierania powoduje powstanie świadczeń nienależnie pobranych. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła skarżąca. Podała, że syn posiada orzeczenie o niepełnosprawności wydane przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w J., w którym jego niepełnosprawność datuje się do dnia [...]2024 r. Z tego powodu przysługuje jej zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 215,84 zł. miesięcznie, co potwierdza ustawa z dnia 19 grudnia 2023 r. o szczególnych rozwiązaniach służących zachowaniu ważności niektórych orzeczeń o niepełnosprawności oraz orzeczeń o stopniu niepełnosprawności. Akcentowała, iż nie miała na celu pobierania świadczenia, w sytuacji gdyby nie było ono jej należne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium") decyzją z dnia 15 listopada 2024 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1931/2024/18567, na podstawie art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn.; Dz. U. z 2018 r. poz. 570) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 16.10.2024 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia powołało się na treść art. 30 ust. 1 u.ś.r. i art. 15 h ust. 1 ustawy za dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID- 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem C0VID-19. Zaznaczyło, że skarżącej przyznano dla syna zasiłek pielęgnacyjny do dnia 30.09.2024 r., jednak nie dłużej niż do wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności (por. decyzja organu I instancji z dnia 14.12.2021 r., zmieniona decyzją z dnia 07.08.2023 r.). Organ I instancji uzyskał nowe orzeczenie z dnia 14.12.2023 r. Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w J. o niepełnosprawności syna skarżącej, na mocy którego został on zaliczony do osób niepełnosprawnych do dnia 31.12.2024 r. (orzeczenie to stało się ostateczne z dniem 11.01.2024 r.). Zdaniem Kolegium, pobrany w okresie od 01.02.2024 r. do 30.06.2024 r. zasiłek pielęgnacyjny należy uznać za świadczenie nienależne, bowiem zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie jego pobierania. Jednocześnie w treści decyzji pouczyło, zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r., że skarżąca może wystąpić z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji jej rodziny. W osobistej skardze zakwestionowana została podstawa prawna wydanego przez Kolegium rozstrzygnięcia. W piśmie z dnia 24 stycznia 2025 r. skarżąca podniosła, że jest przekonana o słuszności złożenia skargi, a nowe orzeczenie o niepełnosprawności syna powoduje, że dobrze działa. Nadto, wnosiła o odstąpienie od zwrotu należności oraz umorzenie odsetek. Kolegium w odpowiedzi na skargę podtrzymało stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, domagając się jej oddalenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną oraz stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (por. art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej "p.p.s.a."). W rozpoznawanej sprawie istotną kwestią jest ustalenie, czy organy obu instancji prawidłowo uznały, że wypłacony skarżącej zasiłek pielęgnacyjne stanowi nienależnie pobrane świadczenie rodzinne, w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Jednocześnie bezspornym jest, że skarżąca nie powiadomiła organu I instancji o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności jej syna. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Katalog przesłanek uznania świadczenia za nienależne pobrane wskazany został w art. 30 ust. 2 u.ś.r. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy organ I instancji kwalifikując wypłacone świadczenie pielęgnacyjne jako świadczenie nienależnie pobrane powołał się na przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W myśl tej regulacji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Stwierdzenie, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymaga łącznego spełnienia następujących warunków: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) dokonania wypłaty świadczenia rodzinnego pomimo wystąpienia powyższych okoliczności; 3) pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o skutkach zaistnienia powyższych okoliczności, tj. o sytuacjach, w których następuje brak prawa do pobierania świadczenia rodzinnego. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Świadczeniem nienależnie pobranym jest bowiem świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego", to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2010 r., I OSK 981/10). Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym też czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. m.in.: wyrok WSA w Gdańsku z dnia 29 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Gd 212/24 i powołane w nim dalsze orzeczenia; wyroki WSA w Gliwicach z dnia: 15 lutego 2024r. sygn. akt II SA/Gl 1776/23; 10 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 1885/23 i 12 czerwca 2024 r. sygn. akt II SA/Gl 196/24). Ten aspekt oceny działania skarżącej nie był przedmiotem rozważań orzekających w sprawie organów, poza stwierdzeniami dotyczącymi pouczeń, jakie znalazły się w decyzjach organu I instancji. Zdaniem składu orzekającego prawidłowe pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., to jest takie poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, które wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Musi być ono tak sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, by można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 17 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 348/21; 27 lutego 2013 r. sygn. akt I OSK 1525/12 i 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1701/12). Brak prawidłowego pouczenia jest tym bardziej istotny, że syn skarżącej był i wciąż pozostaje osobą niepełnosprawną, zatem okoliczności faktyczne i prawne, które wpływały na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego nie uległy zmianie. Przekonanie skarżącej o jej uprawnieniu do pobierania świadczenia mogło być w związku z tym subiektywnie uzasadnione. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy zarówno materiał dowodowy, jak i jego ocena powinny, zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., znaleźć swoje odzwierciedlenie w treści uzasadnienia decyzji. Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno zawierać, w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, którym dał wiarę, oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności, a więc powinno być spójne i logiczne, tak by z jego treści w sposób nie budzący wątpliwości wynikał ustalony przez organ stan faktyczny, stanowiący podstawę rozstrzygnięcia, nie naruszając przy tym reguł postępowania oraz przepisów prawa materialnego. Wskazania co do dalszego prowadzenia postępowania wynikają z powyżej poczynionych uwag (por. art. 153 p.p.s.a.). W tym stanie rzeczy, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji niniejszego wyroku. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.