II SA/Gl 671/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Łucja Franiczek, Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska (spr.),, Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Protokolant st. sekretarz sądowy Anna Koenigshaus, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 października 2019 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta K. na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 554 ze zm.) odmówił D.K. umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną – A. K. wraz z ustawowymi odsetkami w kwocie 15.984,00zł. W uzasadnieniu organ orzekający odwołując się do art. 30 ust. 2 wymienionej powyżej ustawy stwierdził, iż na wniosek dłużnika organ może umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Podkreślił, iż obecnie wnioskujący o umorzenie takich należności przebywa w Zakładzie Karnym w H., gdzie nie pracuje, a koniec kary przewidywany jest na dzień [...] r. Organ uznał, iż aktualnie zobowiązany nie posiada środków wystarczających na spłatę zadłużenia, w związku z czym decyzją z dnia [...] r. nr [...] orzekł o odroczeniu terminu płatności należności alimentacyjnych do dnia [...] r. Organ uznał jednak, że z chwilą opuszczenia jednostki penitencjarnej zobowiązany będzie mógł podjąć działania zmierzające do poprawy własnej sytuacji finansowej, a w konsekwencji także do spłaty należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W rezultacie organ uznał, iż brak jest podstaw do umorzenia tych należności, podkreślając, że umorzenie może mieć miejsce wtedy, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala na wywiązywanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, a stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Okolicznością taką nie jest, według organu, odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż stanowi ona efekt zabronionych działań zobowiązanego. W odwołaniu strona zarzuciła naruszenie przepisów postępowania administracyjnego i wydanie decyzji po wybiórczej i dowolnej, sprzecznej z zasadami prawidłowego rozumowania, ocenie dowodów. Doprowadziło to do błędnych ustaleń faktycznych. Stąd też odwołujący wniósł o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, względnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Odwołujący podniósł, iż organ nie uwzględnił i nie rozważył wszystkich okoliczności sprawy. Zarzucił, że takie działanie organu jest dowolne i narusza słuszny interes strony, a decyzja jest "trywialna, tendencyjna i bardzo krzywdząca". Podkreślił, iż obecnej sytuacji, pobytu w Zakładzie Karnym, brak jest możliwości spłaty zadłużenia, ale także po wyjściu na wolność będzie to niemożliwe. Organ nie zauważył bowiem, że po opuszczeniu jednostki penitencjarnej będzie bezdomnym i w ubóstwie, co ma charakter przesłanki zdarzenia losowego. Nie będzie miał możliwości spłacenia zadłużenia, nie dysponuje bowiem dochodem umożliwiającym zapewnienia sobie minimum socjalnego w zakresie wyżywienia, pozyskania mieszkania czy ubrania. Nie ma więc zabezpieczonej egzystencji, a skąd miałby na spłatę zadłużenia. Stąd wniosek zasługiwał na uwzględnienie w zakresie umorzenia przedmiotowej należności. Zaskarżoną w sprawie decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach w trybie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji, podzielając jego ustalenia i wnioski. Po przedstawieniu przebiegu postępowania administracyjnego oraz zacytowaniu zastosowanych w sprawie przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, Kolegium uznało, że rozstrzygnięcie organu podstawowego stopnia mieści się w granicach uznania administracyjnego i nie nosi cech dowolności. Odwołujący niewątpliwie znajduje się w trudnej sytuacji życiowej przebywając od trzech lat w Zakładzie Karnym i nie posiadając dochodu, ale do końca kary pozostał mu niecały rok, w związku z czym organ pierwszej instancji zasadnie odroczył mu termin płatności należności alimentacyjnych do [...] r. Jednak za wyjątkową nie może być uznana sytuacja będąca efektem zawinionych działań samego podmiotu zobowiązanego do alimentacji. Rozpatrując złożony wniosek należy mieć na uwadze, że jego uwzględnienie ma charakter wyjątkowy i zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi, powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Umorzenie winno więc mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa osoby zobowiązanej do zwrotu należności nie pozwala na wywiązanie się z ciążącego na niej obowiązku. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które strona zobowiązana nie miała wpływu. Dla oceny przesłanek umorzenia istotna jest nie tylko okoliczność, czy wnioskodawca aktualnie może wywiązać się ciążącego na nim obowiązku zwrotu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń, ale i to czy w przyszłości będzie mógł realnie spłacać dług. Kolegium podkreśliło, że organ pierwszej instancji poczynił w sprawie prawidłowe ustalenia faktyczne i zastosował właściwe przepisy. Podniosło, że zasadą jest egzekwowanie należności, natomiast jej umorzenie może nastąpić wyjątkowo tylko w sytuacjach szczególnych. Brak stałych dochodów i związana z tym trudna sytuacja materialna nie były w ocenie Sądu Najwyższego szczególną okolicznością w rozumieniu cytowanego przepisu art. 30 ust. 2 ustawy. (wyrok z dnia 17 października 2008 r. sygn.. akt III UK77/06, OSNP 2007/21-22/236). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego D.K. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając jej naruszenie art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 78, art. 80 oraz art. 107 §3 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz obrazę prawa materialnego. Podkreślił, iż organ nie odniósł się do sytuacji skarżącego w momencie opuszczenia jednostki penitencjarnej, w szczególności nie odniósł się do możliwości spłaty zadłużenia. Wyjaśnił, iż spełnia przesłanki wynikające z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentacji, tak aby umorzyć zadłużenie. Dotyczy to przed wszystkim sytuacji skarżącego w momencie pobytu na wolności, gdyż skarżący jest osobą bezdomną, posiada orzeczenie o niepełnosprawności i nawet w razie podjęcia zatrudnienia nie będzie w stanie spłacić wygenerowanego zadłużenia bez zagrożenia jego dalszej egzystencji. Podejmując zaskarżoną decyzję organ odwoławczy nie rozpatrzył czy wystąpiły przesłanki do umorzenia ze względu na interes publiczny. Interes publiczny należy w tym przypadku rozumieć nie tylko jako wpływ maksymalnych środków do budżetu państwa, ale też jako ograniczenie wydatków przeznaczonych na pomoc społeczną. Odmowa umorzenia zaległości spowoduje bowiem konieczność ubiegania się przez skarżącego o pomoc ze środków państwa. Skarżący podkreślił, że w momencie opuszczania Zakładu Karnego jego sytuacja dochodowa będzie taka, że nie będzie powalała na wywiązywanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Nie bez znaczenia jest także to, że skarżący posiada małoletnią córkę, która jest na jego wyłącznym utrzymaniu, a także pozostaje w trudnej sytuacji zdrowotnej w postaci przewlekłych stanów chorobowych. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację. Podkreślił, iż przesłanką umorzenia przedmiotowych należności nie może być zgłaszany stan zadłużenia z różnych tytułów, który rośnie. Argumenty dotyczące sytuacji skarżącego, która nastąpi po opuszczeniu Zakładu Karnego oraz jego sytuacji materialnej związanej z zadłużeniem nie są okolicznościami, które uzasadniają uwzględnienie wniosku. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpatrując sprawę zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja mieści się w kryteriach legalności, według których sprawowana jest sądowa kontrola wykonywania administracji publicznej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 2107) W pierwszej kolejności należy podnieść, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego ma charakter uznaniowy, co oznacza, że pozostawiono go uznaniu organu administracji publicznej i nie jest obligatoryjne nawet w przypadku ustalenia trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. W ramach uznania administracyjnego organ może ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem i oczekiwaniami strony, przy czym uznaniowy charakter decyzji nie oznacza jednak całkowitej dowolności. Rozstrzygnięcie takie musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich istotnych okoliczności, w szczególności tych podnoszonych przez stronę. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy dla wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności z tego tytułu ma zatem charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. To do organu pierwszej instancji należy zatem ocena możliwości zastosowania umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. O ile ta ocena w sposób zasadniczy nie kłóci się ze zgromadzonym materiałem dowodowym, logicznym rozumieniem i zasadami doświadczenia życiowego, to nie może być skutecznie podważona w trybie skargi sądowoadministracyjnej. Rolą sądu administracyjnego kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe uwzględnienie wniosku o udzielenie ulgi w spłacie należności alimentacyjnych. Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie nie przekroczono granic uznania administracyjnego. Organy dokonały analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego. Uwzględniły także sytuację zdrowotną skarżącego. Należy przy tym podnieść, że dłużnik alimentacyjny jest co do zasady osobą borykającą się z problemami finansowymi, dlatego sytuacja dochodowa, rodzinna i zdrowotna dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń powinna wyróżniać go spośród innych dłużników alimentacyjnych. (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 kwietnia 2018 r. sygn. akt I OSK 2443/17). Uwzględniając powyższe organy rozważając sytuację dochodową i rodzinną skarżącego wzięły pod uwagę zarówno aktualną, tj. na dzień orzekania, okoliczność przebywania w Zakładzie Karnym i brak możliwości uzyskiwania dochodu wobec braku możliwości podjęcia zatrudnia w zakładzie. Z tego też tytułu odrębną decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezydent Miasta K. odroczył skarżącemu termin spłaty należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia [...] r. Sytuacja ta ulegnie zmianie, po opuszczeniu przez skarżącego Zakładu Karnego, kiedy skarżący będzie miał potencjalną możliwość uzyskania dochodu. Wprawdzie skarżący legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, ale jest to orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu lekkim, gdzie przy wskazaniach dotyczących odpowiedniego zatrudnienia określono "obniżona zdolność do wykonywania pracy". Uwzględniając więc, iż skarżący jest młodym mężczyzną, nic nie stoi na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia. Niewątpliwie sytuacja skarżącego jest trudna, ale nie na tyle wyjątkowa aby zastosować instytucję umorzenia. Obawy wykluczenia społecznego po wyjściu z Zakładu Karnego i związane z tym trudności w znalezieniu pracy czy miejsca zamieszkania stanowią jedynie przypuszczenia skarżącego. Nie mogą zatem stanowić uzasadnienia dla uwzględnienia wniosku o umorzenie należności. Ani wiek skarżącego, ani jego stan zdrowia nie pozbawiają go możliwości podejmowania zatrudnienia stosownego do orzeczonego lekkiego stopnia niepełnosprawności. Przebywając obecnie w Zakładzie Karnym skarżący ma zapewnione utrzymanie. Po wyjściu na wolność konieczność ponoszenia wydatków związanych z codziennym utrzymaniem i fakt posiadania zadłużenia, nie czyni sytuacji skarżącego wyjątkowej, nadzwyczajnej na tle innych dłużników alimentacyjnych. W ocenie Sądu, organy obu instancji prawidłowo uznały, że pobyt skarżącego w Zakładzie Karnym, jak również ewentualne trudności w znalezieniu pracy po odbyciu kary pozbawienia wolności czy w końcu problemy związane z codzienną egzystencją nie stanowią przesłanek do umorzenia przedmiotowych należności. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreślano, że okoliczność odbywania kary pozbawienia wolności nie stanowi wystarczającej przesłanki do uwzględnienia wniosku dłużnika alimentacyjnego, gdyż odbywanie tej kary jest efektem zabronionych przez prawo działań zainteresowanego. Nie można więc takiej sytuacji uznać za wyjątkową. W przeciwnym razie naganne działania skarżącego, działania sprzeczne z normami prawa karnego, byłyby premiowane umarzeniem należności zaległości z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych, uprzednio spełnianych na koszt podatnika. Państwo obciążyło podatników ciężarem częściowego comiesięcznego utrzymywania dziecka dłużnika alimentacyjnego, który ma obowiązek wydatkowane kwoty zwrócić. Zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci z rodziców na barki podatników (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 września 2018r., sygn. akt I OSK 2604/16) Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu z wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z całą pewnością pobyt w Zakładzie Karnym do takich przesłanek się nie zalicza. Wszelkiego rodzaju zwolnienia obowiązku alimentacyjnego mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający, bowiem obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) orzekł jak w sentencji.