II SA/Gl 686/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Edyta Kędzierska (spr.), Protokolant st. sekretarz sądowy Magdalena Strzałkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2019 r. sprawy ze skargi A.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...]r., nr [...] Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, w wyniku rozpoznania odwołania A. R. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych ustalonych decyzją z dnia [...] w kwocie 2.000 zł. wraz z odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że skarżąca została zobowiązana do spłaty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 1.08.2016r. do 30.09.2016r. oraz od 1.08.2017r. do 30.09.2017r. w kwocie 2.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. orzeczeniem z dnia [...] zaliczył skarżącą do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na okres do 31.01.2021 r. wskazując, że wymaga zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. Następnie Wojewódzki Zespól do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Śląskim orzeczeniem z dnia [...] uchylił zaskarżone orzeczenie w części dotyczącej ustaleń zawartych w punkcie III i orzekł, że orzeczenie wydaje się na stałe. Organ odwoławczy podniósł, że w toku postępowania organ I instancji przeprowadził ze stroną analizę budżetu rodziny z której wynika, że wydatki pokrywają się z dochodem w łącznej wysokości 1037,43 zł., na który składają się alimenty córki skarżącej, zasiłek rodzinny i dodatek mieszkaniowy. Organ przytoczył art. 25 ust.10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz.U. z 2018r. poz. 2134 z późn. zm.), według którego organ I instancji może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Podkreślił, że uznanie administracyjne rozumiane jest jako przewidziana przez prawo możliwość wyboru rozstrzygnięcia prawnego przez organ administracji. Ustawa nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", tym samym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń decyduje, czy w danym, indywidualnym przypadku, taka sytuacja występuje. Dodał, że organ może zastosować przepis art. 25 ust. 10 cytowanej ustawy w odniesieniu do wnioskodawcy, którego sytuację rodziny można uznać za wyjątkową. Następnie podkreślił, że decyzja podjęta została w ramach uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszenia granic tego uznania. Podniósł, że sytuacja rodziny skarżącej jest obecnie trudna, jednakże nie wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności, przemawiające za zastosowaniem umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Wskazał, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń jest formą ulgi w obowiązku zwrotu świadczeń nienależnych, stosowaną, kiedy sytuacja rodzinna i dochodowa jest tak trudna i nie rokuje zmian w przyszłości, iż odmowa uwzględnienia wniosku doprowadziłaby do nieodwracalnych, ciężkich strat dla rodziny. Dodał, że strona ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności na stałe i wymaga zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. Ewentualne podjęcie w przyszłości zatrudnienia przez nią (co jest możliwe nawet przy obniżonej zdolności do wykonywania pracy), bądź uzyskanie świadczeń rentowych (o czym wspomniała w treści odwołania i wniosku o umorzenie) z pewnością przyczyniłoby się do poprawy sytuacji materialnej rodziny i umożliwiłoby spłacenie kwoty świadczeń nienależnie pobranych, chociażby w niewielkich ratach. W skardze wniesionej od powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca podniosła zarzut naruszenia przez organ prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, dotyczące sytuacji rodziny skarżącej, które uzasadniałyby umorzenie nienależnie pobranych świadczeń w całości. W związku z powyższymi zarzutami wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi szczegółowo przedstawiła sytuację rodzinną, dochodową i zdrowotną. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 2107), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), zwanej dalej P.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W wyniku przeprowadzenia kontroli w powyższym zakresie stwierdzić należało, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zarówno decyzja organu odwoławczego, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy. Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji o odmowie uwzględnienia wniosku skarżącej o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych, wydane na podstawie art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz.U. z 2018r. poz. 2134 z późn. zm.), według którego organ może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Podkreślenia wymagało, że – jak prawidłowo wskazał organ odwoławczy - decyzja w przedmiotowej sprawie została podjęta w ramach uznania administracyjnego. Każde zaś rozstrzygnięcie oparte na uznaniu, powinno być wyjątkowo wnikliwie i szczegółowo uargumentowane (art. 107 § 3 k.p.a.) i poparte wyczerpującym zbadaniem okoliczności sprawy, zgodnie z zasadami określonymi w przepisach art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Natomiast w powyższym zakresie organ poprzestał na wskazaniu wysokości dochodów oraz niektórych wydatków ponoszonych przez rodzinę skarżącej, pomijając bardzo istotne okoliczności dotyczące jej stanu zdrowia i związanych z tym kosztów leczenia i rehabilitacji. Okoliczności te mają zaś kluczowe znaczenie w zakresie ustalenia, czy występują przesłanki zastosowania art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Organ podniósł w zaskarżonej decyzji, że z analizy budżetu rodziny wynika, że "wydatki pokrywają się z dochodem w łącznej wysokości 1037,43 zł., na który składają się alimenty córki skarżącej, zasiłek rodzinny i dodatek mieszkaniowy". Pominął całkowicie wskazanie, jakie potrzeby skarżącej i jej córki uczącej się w liceum ogólnokształcącym, są zaspokajane z powyższych dochodów, a jest to istotne pominięcie w kontekście stwierdzenia przez organ, że wydatki pokrywają się z dochodem. Przede wszystkim – jak już była o tym mowa - organ nie przeprowadził żadnych ustaleń dotyczących koniecznych wydatków ponoszonych przez skarżącą w związku z jej leczeniem i rehabilitacją, pomimo, że okoliczności dotyczące jej stanu zdrowia zostały podniesione zarówno we wniosku inicjującym postępowanie, jak i w odwołaniu. W sposób ogólny powołał się na analizę budżetu rodziny, przeprowadzoną z udziałem skarżącej, pomijając zawarte w tej analizie stwierdzenie, że strona dysponuje kwotą 147,16 zł. na żywność, środki czystości i leki dla siebie i córki. Organ nie wyciągnął żadnych wniosków z powyższego zapisu w analizie budżetu, dotyczącego najbardziej elementarnych potrzeb, takich jak żywność, środki czystości i leki, na które strona – co wymaga podkreślenia - dysponuje kwotą 147,16 zł miesięcznie. Z uwagi na wysokość tej kwoty miał natomiast obowiązek precyzyjnego wskazania, jakie są podstawy jego przekonania, że wydatki rodziny pokrywają się z dochodem, gdyż nie jest wystarczające zacytowanie w tym zakresie zapisu zawartego w analizie budżetu i przez to potwierdzenie, jakoby w obecnych realiach cenowych, koszty zakupu żywności i środków czystości dla dwóch osób oraz lekarstw dla przewlekle chorej skarżącej, wynosiły około 150 zł miesięcznie. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ zawarł ponadto stwierdzenia dotyczące "ewentualnego podjęcia w przyszłości zatrudnienia przez stronę". Pominął w tym zakresie ustosunkowanie się do istotnych argumentów zawartych w odwołaniu oraz we wniosku inicjującym postępowanie, a także do treści dołączonej do nich, obszernej dokumentacji medycznej, dotyczącej przewlekłej choroby skarżącej, występującej od kilkunastu lat, z częstymi okresami zaostrzenia, podczas których uniemożliwione jest poruszanie się i konieczna jest pomoc osób trzecich oraz zażywanie leków przeciwbólowych na bazie morfiny uniemożliwiających komunikację z innymi. Organ odwoławczy pominął wskazanie ustaleń i wniosków w powyższym zakresie, które są niezbędne dla dokonania oceny, czy wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, o których mowa w art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Podobnie organ I instancji - zawarł w uzasadnieniu, bardzo ogólne argumenty, a zatem nie odniósł się do wyżej wskazanych realiów niniejszej sprawy. W podsumowaniu podnieść zatem należało, że organ odwoławczy, podobnie jak i organ I instancji stwierdził, iż nie wystąpiły szczególnie uzasadnione podstawy do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, ale pominął wskazanie skonkretyzowanych argumentów przemawiających za tym stwierdzeniem. Będący zaś podstawą wydania decyzji - art. 25 ust. 10 cytowanej ustawy - obliguje organ do przeprowadzenia oceny w zakresie tego, czy w indywidualnym określonym przypadku, zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, przemawiające za jego zastosowaniem. Z uwagi na wymienione kryteria ocenne, przepis powyższy może znaleźć zastosowanie w bardzo różnorodnych stanach faktycznych. Natomiast w przedmiotowej sprawie organy obydwu instancji pominęły ustalenia w istotnym zakresie, które – jak wskazano wyżej - w realiach niniejszej sprawy, były konieczne dla rozpoznania wniosku skarżącej o umorzenie należności wymienionych w decyzji. Powyższe uchybienia stanowiły istotne naruszenie przepisów postępowania, w tym art. 7 i 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., gdyż w konsekwencji tych uchybień, nie zostały ustalone, kluczowe dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne i nie przeprowadzono oceny we wskazanym wyżej zakresie. Wobec tego, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 P.p.s.a., należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pominięte ustalenia i oceny dotyczyły podstaw rozstrzygnięcia wniosku skarżącej. Wskazania co do dalszego postępowania, dotyczące przeprowadzenia przez organ ustaleń w sprawie, zostały zawarte w powyższych rozważaniach.