II SA/Gl 69/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Asesor WSA Aneta Majowska, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 maja 2024 r. sprawy ze skargi E.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 1 grudnia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3220/2023/22831 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 1 grudnia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3220/2023/22831, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania E. B. (dalej – Skarżąca, Wnioskodawczyni), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta R. (dalej – organ I instancji) z dnia 10 października 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent Miasta decyzją z dnia 10 października 2023 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącej, odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem K. B. Organ I instancji uznał, że zachodzą przeszkody dla przyznania świadczenia określone w art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. – dalej u.ś.r.). Mianowicie według organu I instancji, opieka sprawowana przez Wnioskodawczynię polega jedynie na wspomaganiu męża w czynnościach życia codziennego oraz należą do czynności związanych z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa. Organ I instancji podniósł również, że niepełnosprawność męża Skarżącej powstała co najmniej po ukończeniu 25 roku życia. Ponadto podniesiono, że niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim ze Skarżącą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczność ta, w opinii organu I instancji, wyłącza Skarżącą z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu z dnia 18 października 2023 r. pełnomocnik Skarżącej zanegował rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne zarzucając mu naruszenie: 1) art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez pominięcie okoliczności, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP; 2) art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez uznanie, że Wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad własnym mężem, co stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego; 3) art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Wnioskodawczynię w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 4) art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a. poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych przyjętych na podstawie wadliwie zebranego lub ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez Wnioskodawczynię opieki nad mężem nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez Wnioskodawczynię, a koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Kolegium nie przychylając się do argumentacji odwołania, decyzją z dnia 1 grudnia 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ odwoławczy zanegował stanowisko Prezydenta Miasta o wystąpieniu przeszkody opisanej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przyjął bowiem – opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności. Organ odwoławczy nie zgodził się również, że zaistniała przeszkoda z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Wyjaśnił, iż wykładnia prokonstytucyjna tego przepisu prowadzi do wniosku, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być negatywną przesłanką dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba ta legitymuje się orzeczeniem o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności, a małżonek sprawujący nad nią opiekę i ubiegający się o to świadczenie spełnia pozostałe wymagania ustawowe uprawniające do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium zgodziło się natomiast z organem I instancji, że zakres sprawowanej opieki przez Wnioskodawczynię nad niepełnosprawnym mężem nie wykluczał podjęcia przez nią zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Podkreślono, że podstawą dla przyznania świadczenia jest wykazanie, że wnioskodawca musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo – skutkowy. Negując niemożność podjęcia zatrudnienia przez Skarżącą wskazano, że jej opieka ogranicza się do wspomagania męża w czynnościach życia codziennego: przygotowywanie i podawanie posiłków, wykupywanie leków oraz ich podawanie, pomoc w higienie osobistej. W ocenie organu odwoławczego, zakres opieki jest tego rodzaju, że nie wyklucza podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze zatrudnienia, a wskazane czynności opiekuńcze nie powodują, że Wnioskodawczyni musi stale i całodobowo wykonywać przy mężu czynności, które wymagają stałej jej obecności i zaangażowania. Zatem – opinii Kolegium - czynności takie należą do czynności związanych z prawidłowym funkcjonowaniem rodziny i nie wymagają rezygnacji z zatrudnienia. W skardze z dnia 29 grudnia 2023 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, pełnomocnik Wnioskodawczyni zakwestionował prawidłowość decyzji Kolegium zarzucając jej: 1) błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a. - poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez Skarżącą opieki nad mężem nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez Skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Wobec tych zarzutów pełnomocnik Skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W motywach skargi podkreślono, iż Wnioskodawczyni poza czynnościami opiekuńczymi wykonywanymi stricte przy mężu, przeznacza również czas na czynności związane z dbaniem o dom, zapewnieniem mężowi odpowiednich warunków życia dostosowanych do jego niepełnosprawności, zaopatrzeniem itp. Skarżąca jest też codziennie przez cały czas w pełnej gotowości do niesienia pomocy mężowi. Okoliczności te – zdaniem pełnomocnika – uzasadniają wystąpienie związku pomiędzy rezygnacją Skarżącej z zatrudnienia, a sprawowaną przez nią opieką nad mężem. W opinii pełnomocnika stanowisko to znajduje uzasadnienie w orzecznictwie sądów administracyjnych, które zostało szeroko przedstawione w skardze. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Spór dotyczy wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mianowicie organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygniecie pierwszoinstancyjne z uwagi na to, że Skarżąca – w jego ocenie – dysponuje możliwością podjęcia zatrudnienia. Umotywował to tym, że czynności, jakie wykonuje nie są na tyle absorbujące, aby stanowiły uzasadnienie dla rezygnacji z pracy zarobkowej. Zauważyć jednocześnie należy, że organ odwoławczy nie przychylił się do twierdzenia Prezydenta Miasta o wystąpieniu przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z nim świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Istotne przy tym jest to, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w tym przepisie, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą w nim wskazaną. Nie jest ono przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (zob. wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1333/21, Lex nr 3349289). Wypada w tym miejscu wskazać, iż samo posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (czy orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji) nie przesądza automatycznie, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie. Na tej samej zasadzie należy przyjąć, że orzeczenie to automatycznie nie oznacza istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy, a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. W tym kontekście należy stwierdzić, że sprawowana przez Skarżącą opieka nad niepełnosprawnym mężem nie jest tego rodzaju, aby uniemożliwiała jej podjęcie zajęcia zarobkowego. Opierając się na ustaleniach poczynionych w trakcie postępowania administracyjnego stwierdzić należy, że czynności wykonywane w ramach wspomnianej opieki polegają na: sprzątaniu mieszkania, robieniu zakupów, przygotowaniu posiłków, podawaniu leków, umawianiu wizyt lekarskich i towarzyszeniu mężowi w ich trakcie, pomocy przy czynnościach dotyczących higieny osobistej oraz przy ubieraniu się. Na czynności te - według Wnioskodawczyni – poświęca każdego dnia ok. 9 godzin. Dodatkowo zwrócić należy uwagę, że w wywiadzie środowiskowym zaznaczono, że mąż Skarżącej samodzielnie spożywa posiłki, a także porusza się przy wykorzystaniu kuli łokciowej lub chodzika, czasami wymaga pomocy osoby trzeciej. Dokonując oceny powyższych działań nie można nie dostrzec wkładu Wnioskodawczyni w opiekę nad mężem. Jednak w tym przypadku opieka mieści się w ramach zwykłych obowiązków alimentacyjnych wobec osoby najbliższej i która nie wymagała rezygnacji z pracy zarobkowej. Otóż większość czynności odnosi się do obowiązków życia codziennego (sprzątanie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów). Z kolei – wobec braku odmiennych wskazań Skarżącej – założyć należy, że czynności związane z higieną osobistą, jak również ubieranie męża, wykonywane są rano i wieczorem. Wizyty lekarskie natomiast odbywają się raz w miesiącu i czasami przybierają postać teleporady, a konsultacje ortopedyczne mają miejsce raz na trzy miesiące. Z powyższego trudno wywieść, aby opieka nad mężem wykluczała zatrudnienie Skarżącej. Powyższe dowodzi więc braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia, a sprawowaną opieką, co jak już wskazano powyżej, stanowi negatywną przesłankę do przyznania wnioskowanego świadczenia. Zgodzić się natomiast należy z Kolegium, że z racji na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie stanowi relewantnej przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21, Lex nr 3309547). Oznacza to, że kryterium czasu wystąpienia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma jakiegokolwiek wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto rację ma Kolegium, że okoliczność pozostawania przez niepełnosprawnego w związku małżeńskim ze Skarżącą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może być traktowana jako przeszkoda do przyznania wnioskowego świadczenia. Systemowe bowiem odczytanie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wskazuje, że możliwość ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w pierwszej kolejności, co do zasady, przysługuje małżonkowi – chyba, że legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności(zob. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 2021 r. sygn. akt I OSK 817/21, Lex nr 3349845). W tej sytuacji skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.). Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku ze zgodnym wnioskiem Kolegium i Skarżącej.