II SA/Gl 690/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski po rozpoznaniu w dniu 24 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. O. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 15 września 2016 r. sygn. akt II SA/Gl 690/16 w sprawie ze skargi M. O. na decyzję Komendanta Wojewódzkiego Policji w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie skierowania na badania lekarskie postanawia: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Wnioskiem z dnia 4 sierpnia 2016 r. skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z ojcem oraz bratem i mieszka w lokalu należącym do brata. Żadna z tych osób nie posiada oszczędności, papierów wartościowych ani też przedmiotów o wartości przekraczającej 5.000 zł. Źródłem utrzymania się rodziny jest dochód wnioskodawcy w kwocie 240 zł z tytułu umowy zlecenia, dochód jego ojca – 250 zł również z tytułu umowy zlecenia oraz dochody jego brata w wysokości 1.400 zł. Wnioskodawca wskazał na skomplikowany charakter niniejszej sprawy, wymagający profesjonalnej pomocy prawnej, tymczasem on nie posiada środków na ten cel oraz na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Wyjasnił, że studiuje i uzyskiwany dochód przeznacza na czesne z tego tytułu. Jedynie pomoc rodziny pozwala mi na utrzymanie się i naukę. Pismem z dnia 16 sierpnia 2016 r. starszy referendarz sądowy zobowiązał wnioskodawcę do uprawdopodobnienia okoliczności podniesionych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: - udokumentowanie wysokości wydatków przeznaczanych na utrzymanie, - udokumentowanie wysokości dochodów uzyskiwanych przez członków rodziny strony. W odpowiedzi na to wezwanie wnioskodawca nadesłał kopie zeznań podatkowych za 2015 r. złożonych przez ojca i brata, wezwanie przedsądowe wystosowane w dniu [...] r. przez "A" do jego brata celem uregulowania zaległości z tytułu opłat za lokal mieszkalny oraz rozliczenie opłat za lokal mieszkalny na dzień [...]r. Następnie, straszy referendarz sądowy postanowieniem z dnia 15 września 2016 r. powyższy wniosek oddalił. W uzasadnieniu wskazał, że możliwość przyznania prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego. Podkreślił, że skorzystanie z prawa pomocy w zakresie całkowitym (a taki wniosek złożył skarżący) zostało przewidziane dla osób, które znajdują się w wyjątkowo trudnym położeniu materialnym a z przedstawionych okoliczności wynika, że nawet przy najdalej idących wysiłkach nie są w stanie samodzielnie wygospodarować środków na ten cel. W ocenie referendarza wniosek skarżącego zasługuje na uwzględnienie albowiem sytuacja materialna wnioskodawcy rodzi zbyt wiele wątpliwości. Referendarz wyjaśnił, że czynnikiem determinującym możliwość przyznania prawa pomocy jest wszechstronna wiedza na temat rzeczywistego położenia materialnego osoby występującej z takim wnioskiem. Temu właśnie służy instytucja wezwania do nadesłania dodatkowych dokumentów, które pozwalają sprecyzować lub potwierdzić informacje podane we wniosku, bądź też wykazać ich istnienie lub nieistnienie. Zdaniem referendarza wnioskodawca nie przedstawił wiarygodnych dokumentów potwierdzających dochody rodziny wnioskodawcy. W ogóle nie udokumentował bowiem swojego dochodu, a w odniesieniu do członków rodziny nadesłał dokumenty za 2015 r. Referendarz wskazał również na brak dokumentów obrazujących poziom i strukturę wydatków związanych z utrzymaniem się wnioskodawcy (czynsz za lokal mieszkalny, opłaty za media itp.), akcentując przy tym, że nadesłanie kopii wezwania do zapłaty z [...]r. (a więc niemal sprzed roku) lub zestawienia opłat za mieszkanie z [...] r. trudno uznać za wykazanie tych okoliczności. W świetle powyższego referendarz uznał, że nie posiada wiedzy, jaką pozycję w budżecie domowym rodziny skarżącego stanowią wydatki związane z utrzymaniem się i czy po ich odjęciu do jego dyspozycji pozostają środki pozwalające na samodzielne opłacenie kosztów sądowych oraz usług fachowego pełnomocnika. W ustawowym terminie skarżący wniósł sprzeciw od tego postanowienia, w którym zwrócił uwagę, że trudna sytuacja materialna strony nie może tamować jej dostępu do sądu. Wyjaśnił, że przedmiot niniejszej sprawy dotyczy badań lekarskich, na których przeprowadzenie skarżący nie posiada środków finansowych, a ich koszt jest niższy niż koszty postępowania sądowego. Zdaniem skarżącego, rozpatrując jego wniosek o przyznanie prawa pomocy należy kierować się doświadczeniem życiowym oraz wiedzą posiadaną z urzędu w odniesieniu do faktu stałych opłat czynszowych za mieszkanie (zmienne jedynie opłaty eksploatacyjne), minimalnych kwot za usługi adwokackie, a także okoliczności, że pomoc finansowa w ramach opieki społecznej wynosi około 600 zł na osobę - przy braku dochodu i oznacza ubóstwo, zaś dochód wnioskodawcy ledwo przewyższa tę kwotę. W jego ocenie, jest zatem oczywistym, że nie jest w stanie z tego dochodu opłacić czesnego za naukę, czynszu za mieszkanie i innych kosztów związanych z utrzymaniem się oraz gromadzić środki pozwalające na opłacenie kosztów sądowych i usług fachowego pełnomocnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., zwanej dalej Ppsa) sąd rozpatrując sprzeciw wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Z kolei art. 245 Ppsa stanowi, że przyznanie prawa pomocy może nastąpić bądź w zakresie całkowitym, bądź częściowym. W zawisłej sprawie skarżący zwrócił się o przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. I tak w myśl art. 246 § 1 pkt 1 Ppsa przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak słusznie zauważył referendarz, prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą, każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie referendarz uznał, że skarżący nie wykazał, iż w stosunku do jego osoby zachodzi przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, nie udzielając wystarczającej odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku, w tym przede wszystkim skarżący nie udokumentował własnego dochodu, zaś dokumenty wykazujące dochody członków rodziny (ojca i brata) są nieaktualne. Nadto, zdaniem referendarza, skarżący mimo wezwania, nie nadesłał dokumentów obrazujących aktualny poziom i strukturę wydatków związanych z jego utrzymaniem się. Tymczasem, w ocenie skarżącego referendarz sądowy winien podjąć czynności z urzędu i kierując się doświadczeniem życiowym wziąć pod uwagę, że wydatki za mieszkanie mają charakter stały, zmienną jest jedynie koszt zużywanych mediów, zatem nadesłane w tym zakresie dokumenty są wystarczające. Nadto, zdaniem skarżącego nie ulega wątpliwości, że tak niski dochód skarżącego uniemożliwia mu jednoczesne pokrycie kosztów sądowych oraz ustanowienia fachowego pełnomocnika, przy obciążeniu wydatkami na naukę na uczelni i utrzymanie się. Odnosząc się do treści sprzeciwu należy zgodzić się ze skarżącym, że w istocie referendarz sądowy dokonując oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy winien kierować się także doświadczeniem życiowym i niektóre okoliczności rozważyć "z urzędu". Nie oznacza to jednak, że wnioskodawca jest zwolniony tym samym z obowiązku udokumentowana podstawowych informacji, jakie są niezbędne do rozpoznania takiego wniosku, wśród których niewątpliwie wymienić należy dochód wnioskodawcy oraz osób prowadzących z nim gospodarstwo domowe, a także wydatków związanych z utrzymaniem się. Ma rację skarżący, że nadesłanie przez stronę dokumentów obrazujących wydatki za mieszkanie za okres wcześniejszy niż toczące się postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy, daje pewien obraz struktury tych wydatków, co przy wyliczeniach strony zawartych w formularzu wniosku i doświadczeniu życiowemu Sądu pozwala dokonać oceny, jakie koszty strona ponosi z tego tytułu. Działając z urzędu Sąd władny jest wziąć pod uwagę także, że strona ponosi koszty związane z pokryciem czesnego za naukę w szkole wyższej oraz wraz z członkami rodziny, wskazanymi w formularzu wniosku, płaci za żywność, środki czystości, odzież i ponosi inne wydatki związane z podstawowym utrzymaniem się trzech dorosłych mężczyzn. Łączny, miesięczny dochód rodziny (trzech osób), zgodnie z formularzem wniosku to 1400 zł. I w rzeczywistości nadesłane zeznania podatkowe brata i ojca za 2015 r. potwierdzają niskie dochody tych członków rodziny skarżącego. Okoliczności, te winny zatem, jak słusznie wskazał skarżący, przemawiać za uwzględnieniem jego wniosku. Jednakże w rozpatrywanej sprawie kluczowe znaczenie ma fakt miejsca zamieszkania skarżącego. Jak wynika z treści skargi skarżący zamieszkuje pod adresem swojej mamy, tj. w C. przy u. [...]. Z przyczyn rodzinnych nie jest tam zameldowany. Miejscem jego zameldowania (a nie zamieszkania), jest ul. [...] w C., gdzie – jak sam wskazuje – ma utrudniony dostęp do mieszkania i skrzynki z korespondencją. Tymczasem w treści formularza wniosku skarżący podaje, że mieszka w C., w lokalu przy ul. [...] i wraz z ojcem oraz bratem, ponosi koszty utrzymania tego lokalu, pozostając z nimi wspólnym gospodarstwie domowym. Powyższy adres swojej mamy podaje zaś jako adres jedynie do korespondencji. Oświadczenia te zawarte w dokumentach złożonych do niniejszej sprawy wzajemnie sobie przeczą i tym samym uniemożliwiają ocenę wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w oparciu o przedstawione przez skarżącego dokumenty i oświadczenia zawarte w formularzu wniosku. Jeżeli, zgodnie z treścią skargi skarżący mieszka ze swoją mamą i jej nowym małżonkiem to z tymi osobami prowadzi gospodarstwo domowe, nie zaś ze wskazanymi w druku wniosku - bratem i ojcem. Koszty związane z zamieszkaniem dotyczą zatem innego lokalu i ponoszone innymi osobami niż wskazane we wniosku. Nadesłane przez stronę dokumenty nie obrazują wobec tego jego sytuacji rodzinnej i materialnej. Podkreślić przy tym należy, że mimo, iż wskazane okoliczności zostały pominięte przez referendarza sądowego, Sąd nie jest uprawniony do wystosowania do strony wezwania mającego na celu wyjaśnienie powstałych wątpliwości, gdyż zgodnie z regulacją art. 260 Ppsa, Sąd, po wniesieniu sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia, a nie rozpoznaje natomiast wniosku o przyznanie prawa pomocy na nowo. Wobec wskazanych okoliczności niemożliwa jest weryfikacja twierdzeń skarżącego i na skutek wzajemnie sprzeczności oświadczeń skarżącego powstały zastrzeżenia co do ich wiarygodności, co wyłącza wolną od wątpliwości ocenę jego możliwości płatniczych. Sąd nie mógł zatem zmienić zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego i wniosek skarżącego uwzględnić. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 260 Ppsa., Sąd orzekł o utrzymaniu zaskarżonego postanowienia w mocy. Pouczyć wymaga, że niniejsze rozstrzygniecie nie pozbawia strony uprawnienia do złożenia nowego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z regulacją art. 243 Ppsa, prawo pomocy może być przyznane na wniosek strony złożony na każdym etapie postępowania sądowego aż do jego prawomocnego zakończenia. Przy czym strona musi mieć na względzie, że podstawą do przyznania prawa pomocy przy ponownym rozpoznaniu wniosku w tym przedmiocie musi być zmiana okoliczności, które legły u podstaw poprzedniego rozstrzygnięcia Sądu. W rozpatrywanej sprawie oznaczałoby to m.in. konieczność jednoznacznego wyjaśnienia miejsca zamieszkania skarżącego oraz w konsekwencji udokumentowania dochodów osób z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe oraz wydatków związanych z utrzymaniem się. Nadto, niezbędny jest również dokument wykazujący dochód osiągany przez samego wnioskodawcę (okoliczność ta została pominięta w wezwaniu referendarza z dnia 16 sierpnia 2016 r.).