II SA/Gl 704/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski, Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.), Sędzia WSA Renata Siudyka, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 listopada 2020 r. sprawy ze skargi J. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] r. nr [...] Prezydent Miasta R. decyzją z [...] r. nr [...] wydaną na podstawie art. 10 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 pkt 11, art. 4 ust. 2, art. 13 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego odmówił J. H. (dalej strona lub skarżący) przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz dzieci F. i K. na okres 2019/2021. W uzasadnieniu decyzji organ ten wskazał, że odmowa przyznania świadczenia wychowawczego na wyżej wymienione dzieci wynika z tego, że mocą orzeczenia sądu powszechnego strona legitymuje się jedynie pieczą nad tymi dziećmi, a nie jest ich opiekunem prawnym i z tego powodu nie jest osobą uprawnioną do otrzymania wnioskowanej pomocy. Z decyzją tą nie zgodziła się strona, która wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach. W odwołaniu tym wyraziła swoje niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia, podkreśliła że mocą orzeczenia sądu powszechnego dzieci znajdują się pod jego pieczą i sprawuje bezpośrednią oraz osobistą opiekę nad nimi, a także ponosi całkowity koszt ich utrzymania. Podkreślił, że we wskazanym sądzie toczy się postępowanie dotyczące ustanowienia go rodziną zastępczą. Odwołujący wskazał, że dysponuje prawem udania się z dziećmi do lekarza czy do szkoły i wszędzie jest traktowany jako opiekun dzieci. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z [...] r. nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji przedstawiono dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie przywołano przepisy prawa mające zastosowanie w sprawie. Następnie wskazano, że kwestionowana decyzja organu pierwszej instancji jest prawidłowa. W ocenie organu odwoławczego orzeczenie sądu powszechnego nie daje podstaw stronie do ubiegania się skutecznego do otrzymania wnioskowanej formy wsparcia, ponieważ legitymuje się jedynie pieczą, a nie jest ustanowiony rodziną zastępczą czy też nie służy mu status opiekuna faktycznego w rozumieniu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na powyższą decyzję wniosła strona, która wyraziła swoje niezadowolenie z jej treści. W skardze tej zarzuciła przedmiotowej decyzji naruszenie postanowień art. 9 i art. 107 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niewyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, nadto wskazała na naruszenie treści art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego błędną wykładnię, a w szczególności użytego tam pojęcia opiekuna prawnego. Przeprowadzona przez organ odwoławczy wykładnia narusza dyrektywy wynikające z treści art. 71 ust. 1 Konstytucji RP. W motywach skargi skarżący przybliżył okoliczności sprawy jak również treść orzeczeń sądu powszechnego i odwołał się do postanowień Kodeksu postępowania administracyjnego. W jego ocenie organy administracji w swoich decyzjach nie wyjaśniły podstawy prawnej podejmowanych rozstrzygnięć. Nadto wskazał, że organy te nie odniosły się do pojęcia opiekuna prawnego oraz do jego znaczenia na gruncie prawa rodzinnego i Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i przywołało analogiczną argumentację do tej, którą zamieściło w uzasadnieniu swojej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje; Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) wykazała, że zaskarżona decyzja nie odpowiada wymogom prawa. Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. Nr 2325 ze zm.) sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zakres kontroli sprawowanej przez sądy wynika z treści art. 134 § 1 tej ustawy. Zgodnie z tą regulacją sądy rozpoznając skargi nie są związane ich zarzutami, podstawą prawną ani formułowanymi przez strony wnioskami. W świetle przywołanych regulacji sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracji kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego rozstrzygnięć organów administracji publicznej. Oznacza to, że w ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407). Ustawa ta określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady ich przyznawania i wypłacania. Zgodnie z art. 4 ust. 2 powołanej ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. W rozpoznawanej sprawie rozbieżności pojawiają się w zakresie interpretacji obowiązujących unormowań prawnych. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że mocą orzeczenia Sądu Rejonowego w C. z [...] r. powierzono skarżącemu pieczę nad wymienionymi dziećmi, dla których jest dziadkiem. Orzeczenie o takiej treści legło u podstaw pojętych w sprawie decyzji, ponieważ w art. 4 ust. 2 przywoływanej ustawy wyznaczono krąg osób uprawnionych do ubiegania się o pomoc przewidzianą tym aktem, w którym nie zamieszczono osoby sprawującej pieczę na mocy orzeczenia sądu powszechnego. Należy w tym miejscu wskazać, że świadczenie wychowawcze ma na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego podstawowych potrzeb życiowych. Skład orzekający stoi na stanowisku, że charakter i cel tego świadczenia powinny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Służy ono bowiem zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest zaś do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem sprawują. Na wstępie tej części rozważań przyjdzie dostrzec, że w orzeczeniu sądu powszechnego z [...] r. występuje pewna niekonsekwencja, ponieważ w osnowie tego orzeczenia powierza się skarżącemu pieczę nad dwojgiem dzieci, natomiast w ostatnim akapicie uzasadnienia wskazuje się, że zachodzi konieczność niezwłocznego umieszczenia ich w pieczy zastępczej, bez uprzedniego przeprowadzenia rozprawy. Takie ujęcie tej kwestii może oznaczać, że w rozpoznawanej sprawie zastosowanie znajduje art. 90 ustawy o wspieraniu rodzin i systemie pieczy zastępczej. Zgodnie z nim w przypadku osób lub małżonków, niespełniających warunków dotyczących rodzin zastępczych w zakresie niezbędnych szkoleń, którym sąd powierzył tymczasowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej na podstawie art. 109 § 2 pkt. 5 Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2019 r. poz. 2086 i 2089), przepisy art. 80-82, 86 i 87 ustawy o wspieraniu rodzin i systemie pieczy zastępczej stosuje się odpowiednio, a to oznacza, że skarżący spełnia wymogi do otrzymania wnioskowanej formy pomocy. Powyższe ustalenie pozwala uznać, że występuje naruszenie przepisów prawa materialnego, a tym samym wyczerpana została przesłanka uwzględnienia skargi wniesionej do sądu administracyjnego, a mianowicie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wskazana okoliczność już sama uzasadnia uwzględnienie wniesionej skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji jak również decyzji organu pierwszej instancji. W niniejszej sytuacji, zdaniem Sądu, doszło dodatkowo do innego typu naruszenia, a mianowicie do naruszenia postanowień art. 32 Konstytucji RP wyrażającym zasadę równości. Zakres działań podejmowanych względem dziecka w rodzinie biologicznej, czy w pieczy zastępczej nie różni się bowiem od tego, który występuje w ramach pieczy ustanowionej przez sąd powszechny. Skoro zakres opieki jest analogiczny, tym samym uprawnienia osób sprawujących tę opiekę winny być zbieżne, jednakże mocą przywołanego przepisu wprowadzono w tym zakresie istotne rozróżnienie, z uwagi na to, że osoby sprawujące pieczę zostały z tej formy wsparcia wyłączone. Powyższa okoliczność wyczerpuje zatem znamiona naruszenia zasady równości przewidziane przywołanym przepisem Konstytucji RP. Wypada w tym miejscu przytoczyć również treść art. 27 ust. 3 Konwencji o prawach dziecka, zgodnie z którym państwo, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, ma obowiązek podejmować właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz udzielać, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy. Wypada w tym miejscu przypomnieć, że w doktrynie przyjmuje się stanowisko zgodnie z którym, Konstytucję Rzeczpospolitej Polskiej, jako najwyższe prawo w strukturze źródeł prawa należy stosować bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (na co wskazuje jej art. 8), także w sferze praw i wolności jednostki. Wypada się również odnieść do treści art. 72 ust. 1 zdanie 1 i ust. 2 Konstytucji RP, w którym postanowiono, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. W nawiązaniu do powyższego należy podkreślić, że ustawa zasadnicza nie ogranicza się do zapewnienia dziecku ochrony, ale dodatkowo wprowadza prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Wsparcie władz publicznych jest szczególnie konieczne w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (patrz: Wiesław Skrzydło, Komentarz do art. 72 Konstytucji RP, LEX). Powyższe ustalenia skłoniły Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, do uwzględnienia skargi także z uwagi na przyjęcie jako materialnoprawny wzorzec kontroli legalności zaskarżonego aktu administracyjnego przepisy Konstytucji RP, tzn. art. 72 ust. 1 zdanie 1 i ust. 2 uznając za zasadne bezpośrednie zastosowanie tych unormowań. W ramach ponownie prowadzonego postępowania organ pierwszej instancji rozpatrzy wniosek skarżącego kierując się interpretacją zgromadzonego materiału dowodowego, a w szczególności postanowienia sądu powszechnego z [...] r. wskazaną w uzasadnieniu niniejszego orzeczenia, jak również mając w polu widzenia wskazania dotyczące bezpośredniego stosowania Konstytucji RP. Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. ec