II SA/Gl 728/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Asesor WSA Aneta Majowska, Protokolant referent Renata Pacewicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 września 2023 r. sprawy ze skargi Z. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 6 marca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/363/2023/3352 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia 12 stycznia 2023 r. nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącego kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Prezydent Miasta R. decyzją nr [...] z dnia 12 stycznia 2023 r., uznał, że kwoty wypłacone Z. G. za okres od 1 kwietnia 2022 r. do 31 grudnia 2022r. w wysokości 1.942,56 zł z tytułu zasiłków pielęgnacyjnych, w związku z opieką nad małoletnią niepełnosprawną córką, wypłaconych na podstawie decyzji Prezydenta Miasta R. z dnia 2 października 2019 r. znak: [....] zmienionej decyzją Prezydenta Miasta R. z dnia 4 października 2021 r. znak: [...] były nienależnie pobranymi świadczeniami i orzekł obowiązek ich zwrotu w całości wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał przepisy prawa oraz wskazał, że w decyzji z dnia 4 października 2021 r. poinformowano stronę, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zostało przedłużone do ostatniego dnia miesiąca kalendarzowego, w którym upłynie 60 dzień od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności. W przedmiotowym postępowaniu ustalono, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane w dniu [...]. Od decyzji tej odwołanie złożył jej adresat reprezentowany przez profesjonalną pełnomocnik. Zarzucił organowi naruszenie art. 7 k.p.a. polegające na niedokładnym i nierzetelnym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy, poprzez zaniechanie poddania ocenie aktu orzeczenia dalszej niepełnosprawności małoletniej, a w konsekwencji - zaniechanie poddania ocenie faktu zasadności pobierania przez stronę zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 kwietnia 2022 do 31 grudnia 2022 r. Nadto wskazano, iż organ I instancji dopuścił się błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wydanej decyzji, bowiem małoletnia, zgodnie z wydanym orzeczeniem o niepełnosprawności, w okresie spornym pozostawała niepełnosprawna, wobec czego zasiłek pielęgnacyjny za okres sporny nie jest świadczeniem nienależnie pobranym. Dalej w odwołaniu zarzucono obrazę prawa materialnego, a to art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego błędne zastosowanie i wydanie decyzji w przedmiocie zwrotu świadczenia rodzinnego w sytuacji braku podstaw do wydania przedmiotowego rozstrzygnięcia. Zaskarżoną obecnie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Wskazało, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych "za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się [...] świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Wskazano, że w myśl art. 15h ust. 1 ustawy za dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID- 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność: upłynęła w terminie do 90 dni przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, pod warunkiem złożenia w tym terminie kolejnego wniosku o wydanie orzeczenia, zachowuje ważność do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Decyzją nr [...] z dnia 2 października 2019 r. organ pierwszej instancji przyznał stronie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego dla małoletniej, niepełnosprawnej córki. w okresie od 1 września 2019 r. do 31 października 2019 r. w kwocie 184,42 zł miesięcznie raz od 1 listopada 2019 r. do 30 września 2021 r. w kwocie 215,84 zł miesięcznie. Decyzją z dnia 4 października 2021. znak [...] organ zmienił ww. decyzję i ustalił prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 215,84zł. od dnia 1 października 2021 r. do ostatniego dnia miesiąca kalendarzowego, w którym upłynie 60 dzień od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności dla córki strony. Ustalono, iż orzeczeniem z dnia [...] r. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. zaliczył córkę strony do osób niepełnosprawnych. Zatem decyzja przyznająca świadczenie wygasła. Zatem pobrany przez stronę zasiłek pielęgnacyjny we wskazanym okresie należy uznać za świadczenie nienależnie pobrane. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożył jej adresat reprezentowany przez profesjonalną pełnomocnik. Domagając się uchylenia rozstrzygnięć organów obu instancji, wstrzymania wykonania decyzji SKO oraz zasądzenia kosztów postępowania zarzucił organowi odwoławczemu naruszenie: - art. 7 i 77 § 1 w zw. z 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do faktu dalszej niepełnosprawności małoletniej, brak pouczenia skarżącego o skutkach niedopełnienia obowiązku przedstawienia orzeczenia o niepełnosprawności w przewidzianym do tego terminie; nieczytelne pouczenie organów odnośnie obowiązku poinformowania o nowych okolicznościach dotyczących sytuacji skarżącego, a także nieuwzględnienie słusznego interesu skarżącego, a przez to nieuprawnione uznanie, że kwoty wypłacone skarżącemu we wskazanym okresie z tytułu zasiłków pielęgnacyjnych były przez skarżącego nienależnie pobrane, co ostatecznie skutkowało załatwieniem sprawy w sposób kolidujący ze słusznym interesem strony, - art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji, przejawiający się w niewyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia, - art. 30 ust. 2 pkt. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wydanie kolejnego orzeczenia stanowi okoliczność powodującą ustanie, zawieszenie lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń pielęgnacyjnych, a w konsekwencji - nienależnie pobrane świadczenie, podczas gdy orzeczenie o niepełnosprawności małoletniej z dnia [...] r. jest tożsame do poprzedniego, w związku z czym w sprawie nie zaszła jakakolwiek zmiana okoliczności; - art. 32 ust. 2 pkt. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego błędne zastosowanie i wydanie decyzji w przedmiocie zwrotu świadczenia rodzinnego z tytułu zasiłków pielęgnacyjnych w sytuacji braku zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych, albowiem małoletnia nadal jest uznawana za osobę niepełnosprawną. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a." wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną. Istotą sporu w rozpatrywanej sprawie jest to, czy w wyżej opisanych okolicznościach wypłacone stronie świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 – dalej "u.ś.r."). Zgodnie z tym przepisem za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Treść tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy o braku prawa do jego pobierania, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. W orzecznictwie utrwalił się pogląd, wedle którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por.m.in. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21). W okolicznościach niniejszej sprawy strona została pouczona o konieczności poinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Pouczenie takie znalazło się w decyzji organu I instancji wydanej na podstawie art. 15h ustawy COVID-19. Umknęło jednak organom, że tak nałożony na stronę obowiązek informacyjny nie zawierał pouczenia o utracie prawa do pobierania świadczenia. Zauważyć przyjdzie, że organ I instancji w powołanej decyzji wskazał na przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. jako źródło obowiązku informacyjnego. Zgodnie z tym przepisem, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Z przepisu tego wynika zatem, że świadczeniobiorca ma obowiązek informowania organu m.in. o "innych zmianach" ale jedynie takich, które mają wpływ na prawo do świadczenia. Tymczasem nowe orzeczenie o niepełnosprawności córki strony pozostaje bez wpływu na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, gdyż potwierdza jedynie, że nadal pozostaje niepełnosprawna, a więc spełnia przesłanki do przyznania tego świadczenia. Dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w ww. przepisie ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego Organ ponownie rozpatrując sprawę musi mieć świadomość, że uznanie świadczenia za nienależnie pobrane ma charakter obiektywny. Do jego stwierdzenia niezbędne jest wyłącznie ustalenie, że świadczenie było wypłacane pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia oraz że osoba uprawniona była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Niezależnie od powyższych należy podkreślić szczególną sytuację strony skarżącej. Pobierała ona świadczenia ze względu na niepełnosprawność córki, Szczególne rozwiązania przewidziane 15h ustawy COVID-19 ułatwiły opiekunom osób niepełnosprawnym oraz organom administracji funkcjonowanie w czasie pandemii. Jednakże nie można abstrahować od celu regulacji ustawy o pomocy społecznej. Córka strony była i nadal jest osobą niepełnosprawną. W jej sytuacji faktycznej i prawnej nie zmieniło się nic. Trudno zatem pogodzić stanowisko, że brak przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności (która ciągle u małoletniej występuje) może skutkować tak negatywnymi następstwami (finansowymi) po stronie rodzica. Rozwiązanie takie należy uznać za sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej wyrażonej w Konstytucji RP. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. Ponownie rozpatrując sprawę organ administracji weźmie pod uwagę wyżej poczynione rozważania Sądu.