II SA/Gl 786/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędzia WSA Andrzej Matan, Protokolant specjalista Ewa Bojarska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Prezydent Miasta B. przyznał M.K., obecnie skarżącej, prawo do zasiłku rodzinnego od dnia 1 listopada 2019 r. do dnia 31 października 2020 r. na dzieci M.K. oraz M.K. w kwocie 124 zł miesięcznie, natomiast na dziecko G.K. w kwocie 95 zł miesięcznie. Dodatkowo przyznano jednorazowy dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w okresie od 1 września 2020 r. do 30 września 2020 r. w kwocie 100 zł na dziecko M.K. oraz dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na okres od dnia 1 listopada 2019 r. do dnia 31 października 2020 r. w kwocie 95 zł miesięcznie na dziecko G.K. Pismem z dnia [...] r. Prezydent Miasta B. zawiadomił skarżącą o wszczęciu postępowania w sprawie uznania za nienależnie pobrane i żądania zwrotu świadczeń rodzinnych wypłaconych na mocy ww. decyzji z dnia [...]r. W uzasadnieniu wskazano, że do organu wpłynęło zaświadczenie o dochodzie J.K. za miesiąc następujący po miesiącu zatrudnienia, tj. październik 2019 r. w wysokości 3.206,12 zł netto. Prezydent Miasta B. decyzją z dnia [...]r., nr [...], uznał zasiłek rodzinny, pobrany na mocy decyzji z dnia [...]r., wypłacony w okresie od 1 listopada 2019 r. do 30 września 2020 r. w łącznej wysokości 4.918 zł za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, które podlegają zwrotowi z odsetkami ustawowymi za opóźnienie oraz zażądał ich zwrotu w łącznej kwocie 5.154,22 zł. W uzasadnieniu organ zrelacjonował dotychczasowy przebieg sprawy wskazując, iż z uwagi na pozyskane informacje dotyczące dochodu uzyskanego przez męża skarżącej w miesiącu październiku 2019 r. w wysokości 3.206,12 zł, miesięczny dochód rodziny składającej się z 5 osób w przeliczeniu na jednego członka w rodzinie w okresie od 1 listopada 2019 r. do 31 października 2020 r. wynosił 760,83 zł, zatem od miesiąca listopada przekraczał kryterium dochodowe wynoszące 674 zł na osobę, wskazane w art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wskazano, że zgodnie z treścią art. 24 ust. 7 ww. ustawy, gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wartości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Organ wskazał, iż ze znajdującego się w aktach harmonogramu wypłat wynika, iż od listopada 2019 r. do września 2020 r. powstały świadczenia nienależnie pobrane w łącznej wysokości 4.918 zł, które z uwagi na przekroczenie dochodu należy zwrócić wraz z ustawowymi odsetkami. Zdaniem organu, wbrew twierdzeniom skarżącej, nie doszło również do utraty dochodu, a zgodnie z treścią art. 3 ust. 1 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a niezależnie od sytuacji faktycznej istniejącej pomiędzy małżonkami, dopóki gdy pozostają oni w małżeństwie, wchodzą oni w skład rodziny w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nadto wskazano, iż ustawodawca nie stawia bardziej szczegółowych wymagań do poszczególnych członków rodziny, nie ma więc wymagań aby małżonek był wspólnie zamieszkujący. Zdaniem organu nawet pozostawanie małżonków w nieformalnej separacji nie pozwala wyłączyć małżonka z członków rodziny, a z uwagi na fakt pozostawania skarżącej w związku małżeńskim na sytuację dochodową rodziny nie miało również znaczenia zasądzenie świadczeń alimentacyjnych od męża skarżącej na rzecz jej dzieci. Od powyższego rozstrzygnięcia wniesiono odwołanie, w którym zarzucono błędne obliczenie miesięcznego dochodu rodziny w przeliczeniu na jednego członka rodziny w okresie od listopada 2019 r., zakładające stały dochód byłego męża skarżącej na poziomie dochodu z miesiąca października w kwocie netto w wysokości 3206,12 zł. Zarzucono również nieuwzględnienie postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r., sygn. akt [...] o nadaniu klauzuli wykonalności ugodzie administracyjnej zawartej pomiędzy skarżącą, a jej byłym mężem. W uzasadnieniu stwierdzono, że w trakcie trwającego postępowania pracownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie nie przyjął od skarżącej ww. postanowienia oraz nakazał jej oświadczyć, że prowadzi z mężem wspólne gospodarstwo domowe. Zdaniem skarżącej art. 24 ust. 4 pkt 3 lit. f ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazuje, iż do wniosku o przyznanie świadczenia można dołączyć inne dokumenty potwierdzające spełnienie warunków do przyznania lub ustalenia wysokości świadczenia rodzinnego. Powołano również treść § 5 ust. 3 lit. d Rozporządzenia Ministra Rodziny Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r., zgodnie z którym w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych uwzględnia się również odpis zatwierdzonej przez sąd ugody zawartej przed mediatorem. Zdaniem skarżącej, jak wskazała w oświadczeniu z dnia 27 stycznia 2021 r., istniała już pomiędzy nią a małżonkiem faktyczna separacja, a mąż łożył jedynie alimenty w wysokości 600 zł miesięcznie na troje dzieci. Wskazała również, iż były mąż wyprowadził się w styczniu 2020 r., co spowodowało zmianę wysokości dochodu. Zdaniem skarżącej w toku sprawy dostarczyła dokumenty wskazujące na zawarcie aneksu do umowy o pracę z dnia [...]r., co spowodowało redukcję wymiaru czasu pracy i dochodu w późniejszych miesiącach. Skarżąca wskazała, iż obecnie samotnie wychowuje troje dzieci i ma orzeczony prawomocnie rozwód. Do odwołania dołączono również potwierdzenia przelewów wskazujące wysokość uzyskiwanych zarobków byłego męża za okres od 30 września 2019 r. do 30 listopada 2020 r. oraz skarżącej za okres od 7 października 2019 r. do 12 listopada 2020 r. Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu zrelacjonowano dotychczasowy przebieg sprawy. Przytoczono również definicję rodziny zawartą w art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wskazano również, że w dacie ubiegania się o świadczenia rodzinne aż do czasu uzyskania rozwodu strona nie spełnia przesłanek osoby samotnie wychowującej dziecko, dlatego do składu rodziny należy zaliczyć również jej męża. W związku z powyższym, zdaniem Kolegium, ustalając spełnienie przez daną rodzinę ustawowego kryterium dochodowego, uprawniającego do objęcia pomocą w formie świadczeń rodzinnych sumuje się dochody członków rodziny. Przytoczono również treść art. 5 ust. 4b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane jest lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Zdaniem organu miesięczny dochód rodziny w przeliczeniu na jednego członka rodziny w okresie od 1 listopada 2019 r. do 31 października wynosił 760,83 zł i przekraczał kryterium dochodowe wynoszące 674 zł na osobę. Z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego, zgodnie z dyspozycją zawartą w art. 5 ust. 3b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zdaniem organu należało dokonać obliczenia łącznej kwoty zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, przysługujących w okresie od 1 listopada 2019 r. do 31 października 2020 r. wynosi 446,33 zł miesięcznie, natomiast łączny dochód rodziny wynosi 3.804.15 zł, z kolei łączne kryterium dochodowe rodziny wynosi 3.370 zł. Kolegium wskazało, iż dochód rodziny przekracza kryterium dochodowe o kwotę 434,15 zł, natomiast różnica pomiędzy przysługującą kwotą świadczeń rodzinnych, tzw. "łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami", a wysokością dochodu przekraczającego kryterium wynosi 12,18 zł. Nadmieniono, że w przypadku, gdy wysokość zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami przysługująca danej rodzinie, ustalona zgodnie z art. 5 ust. 3a ustawy o świadczeniach rodzinnych jest niższa niż 20 zł świadczenia te nie przysługują. Kolegium przytoczyło również treść art. 24 ust. 7 ww. ustawy, zgodnie z którym w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wartości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, czyli w niniejszym przypadku od listopada 2019 r. Nawiązując do treści odwołana Kolegium wskazało, że aneks do umowy o pracę byłego męża skarżącej nie może być uznany za utratę dochodu, bowiem miało to miejsce w czasie pozostawania w zatrudnieniu u tego samego pracodawcy. W konsekwencji Kolegium stwierdziło, że świadczenia rodzinne za okres od 1 listopada 2019 r. do 30 września 2020 r. zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie do nich prawa, co oznacza, iż były to świadczenia nienależnie pobrane. Powyższe powoduje obowiązek ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Skargę na powyższą decyzję do tutejszego Sądu wniosła jej adresatka. Wyraziła ona niezadowolenie z podjętego rozstrzygnięcia zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie z uwagi na przyjęcie, że otrzymane świadczenia zostały nienależnie pobrane, podczas gdy z całokształtu okoliczności wynika, że skarżąca nie pobrała świadczeń na skutek świadomego wprowadzenia organu w błąd. W uzasadnieniu skarżąca przytoczyła treść powyższego przepisu wskazując, iż obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego obciąża tylko tę osobę, która przyjęła świadczenie w złej wierze wiedząc, że świadczenie jej się nie należy. Podkreśliła, iż w jej przypadku nie może być mowy o świadomym wprowadzeniu organu w błąd czy też zatajeniu prawdy i koniecznością liczenia się z obowiązkiem zwrotu świadczenia. Zdaniem skarżącej nie była ona świadoma, że jej ówczesny mąż podjął zatrudnienie, gdyż od stycznia 2019 r. żyli w separacji faktycznej. Nadmieniła, iż po wyprowadzce męża z mieszkania nie utrzymywała z nim kontaktów. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasowa argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym, z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a., tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Podstawę materialnoprawną wydanych decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111). Zgodnie z art. 30 ust. 1 tego aktu osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Jak natomiast stanowi art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy - za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W rozpoznawanej sprawie organy uznały, że skarżąca nienależnie pobrała świadczenia rodzinne na dzieci we wskazanym okresie, z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego. Powyższa okoliczność wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy. Należy w tym miejscu podkreślić, że skarżąca w treści skargi nie kwestionuje sposobu obliczenia dochodu rodziny uprawniającego do przyznania świadczenia rodzinnego, dlatego kwestia ta nie została objęta rozważaniami Sądu. Wspomnieć przyjdzie, iż Sąd w pełni popiera wyliczenia organu dokonane w tym zakresie i uznaje je za prawidłowe. Skarżąca wskazuje natomiast, że świadczenia rodzinne nie powinny być uznane przez organ za nienależnie pobrane, gdyż nie przyjęła ich w złej wierze. Jej zdaniem od czasu, gdy mąż wyprowadził się z ich wspólnego mieszkania nie utrzymywała z nim kontaktu i nie zdawała sobie sprawy z podjęcia przez niego dodatkowego zatrudnienia, gdyż pozostawali w faktycznej separacji. Wypada w tym miejscu przytoczyć definicję rodziny zawartą w art. 3 pkt 16 u.ś.r., zgodnie z którą oznacza to odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2017 r. poz. 2092 oraz z 2019 r. poz. 1818); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko. Należy wskazać, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że nawet ewentualne pozostawanie małżonków w faktycznym rozłączeniu nie pozwala wyłączyć takiego małżonka z grona członków "rodziny" wnioskodawcy w rozumieniu art. 3 pkt 16 u.ś.r. W konsekwencji, w świetle powyższego przepisu nawet małżonkowie pozostający w faktycznej separacji są nadal traktowani jako członkowie rodziny, których dochody łącznie wlicza się do dochodu rodziny, przy ustalaniu prawa do świadczeń rodzinnych, których przyznanie uzależnione jest od spełnienia tzw. kryterium dochodowego (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 13 listopada 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 391/19). Powyższe twierdzenia Sąd w pełni podziela i uznaje za własne. Nadto podkreślić należy, że przepisy u.ś.r. nie przewidują możliwości badania faktycznych okoliczności dotyczących statusu rodziny (np. wspólnego gospodarowania). W przypadku bowiem osób pozostających w związku małżeńskim, niezależnie od pozostawania przez małżonków w faktycznej separacji, są oni traktowani jako członkowie rodziny, a taki stan będzie miał miejsce do czasu prawomocnego orzeczenia przez sąd separacji lub rozwodu. Bez znaczenia w takiej sytuacji pozostaje okoliczność, iż współmałżonkowie nie zamieszkują razem czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (por. wyrok NSA z dnia 16 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 2543/17). Odnosząc się do zarzutów skargi wskazać przyjdzie, iż ustawodawca w sposób jednoznaczny uregulował wszystkie kwestie związane z ustalaniem dochodu, a także określił przypadki, które należy kwalifikować jako spełniające przesłanki do orzeczenia o nienależnie pobranym świadczeniu. W rozpoznawanej sprawie wszystkie istotne okoliczności z punktu widzenia przedmiotu postępowania zostały wyjaśnione: dochód na członka rodziny skarżącej przekroczył ustawowy próg, mąż skarżącej był w świetle prawa członkiem rodziny, którego dochód wliczał się do dochodu rodziny skarżącej, a skarżąca została w odpowiedni sposób pouczona o obowiązku powiadomienia właściwego organu o zmianie sytuacji finansowej rodziny i o braku prawa do jego pobierania. W związku z powyższym miała ona świadomość, iż przekroczenie progu dochodowego wskazanego w ustawie może spowodować konieczność zwrotu świadczeń. Wobec powyższego skarga jako nieuzasadniona podlegała zatem oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a. Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.