II SA/Gl 803/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Sędziowie Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski,, Sędzia NSA Łucja Franiczek (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 października 2019 r. sprawy ze skargi M. L. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego 1) uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] r. nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącego kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wnioskiem z dnia 7 marca 2019 r. skarżący M. L. wystąpił o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku na małoletniego S. L. Do wniosku dołączono odpis prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Z. z dnia [...] sygn. akt [...] o zawieszeniu władzy rodzicielskiej nad dzieckiem jego matce,. R. L. i powierzeniu skarżącemu pieczy nad dzieckiem. Jednakże postanowieniem z dnia [...] Prezydent Miasta Z. odmówił wszczęcia postępowania w przedmiotowej sprawie. Po zacytowaniu treści art. 3 pkt 16 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.), organ I instancji stwierdził bowiem, że skarżący nie spełnia kryteriów ustawowych do przyznania świadczenia. Brak podstawy prawnej roszczenia spełnia zaś dyspozycja z art. 61a kpa i powoduje konieczność odmowy wszczęcia postępowania. W zażaleniu na postanowienie odmowne skarżący zarzucił naruszenie - art. 124 § 2 kpa – z powodu niepowołania podstawy prawnej, - art. 107 w zw. z art. 126 kpa, polegające na wadliwym uzasadnieniu faktycznym, - błędne określenie rodziny oraz przepisu, określającego osoby, którym przysługuje prawo do zasiłku rodzinnego i dodatków, - art. 7 kpa z powodu niewyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Skarżący podniósł, że jest krewnym i faktycznym opiekunem dziecka od jego narodzin. Ciąży na nim obowiązek jego wychowania, gdyż sprawuje nad nim pieczę na mocy postanowienia sadu. Przy wykładni pojęcia rodziny z art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych, należy zaś używać wykładni celowościowej (vide: wyrok NSA z dnia 13 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2955/16 i wyrok WSA w Szczecinie z dnia 18 stycznia 2018 r., sygn. akt II SA/Sz 1199/17). Obecnie głównym kryterium "rodziny" jest wspólnota ekonomiczna i pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym. Jednakże zaskarżonym postanowieniem Kolegium orzekło o utrzymaniu w mocy postanowienia organu I instancji. Kolegium stwierdziło bowiem, że zgodnie z art. 2 pkt 14 ustawy o świadczeniach rodzinnych, opiekunem faktycznym dziecka jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o jego przysposobienie. Do członków rodziny zalicza się opiekuna prawnego zgodnie z art. 3 pkt 16 ustawy. Opiekę ustanawia sąd opiekuńczy na podstawie art. 146 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Skarżący nie jest zatem ani opiekunem faktycznym, ani prawnym dziecka, stąd też nie jest uprawniony do złożenia wniosku. Oznacza to wystąpienie przesłanki niedopuszczalności postępowania o charakterze podmiotowym, co obligowało do odmowy wszczęcia postępowania. Stąd też zażalenia nie uwzględniono. W skardze do sądu administracyjnego skarżący domagał się uchylenia postanowień organów obu instancji i zasądzenia zwrotu kosztów postępowania, zarzucając naruszenie: - art. 3 pkt 16 i art. ustawy o świadczeniach rodzinnych, - art. 61 § 1 kpa. Zdaniem skarżącego, organy obydwu instancji ograniczyły się jedynie do przytoczenia przepisów prawa, bez dokonania próby ich wykładni zgodnie z intencją ustawodawcy. Istotnie ustawa nie uwzględnia osoby faktycznie opiekującej się dzieckiem, jak w niniejszej sprawie. Jednak ograniczenie uprawnień stanowi istotne naruszenie prawa, wynikające z art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 20 Konwencji Praw Dziecka Dz. U. z 1991 r.,poz. 526). Osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od Państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko i argumentację. Rozpoznając sprawę w trybie uproszczonym, Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem sądu administracyjnego, wykładni pojęcia "opiekun faktyczny dziecka" użytego w art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wyżej powołanej (Dz. U. z 2018 r., poz. 2220), należy bowiem dokonać przy uwzględnieniu celu świadczenia i norm Konstytucji RP. Z mocy art. 4 ust. 1 ustawy, zasiłek rodzinny ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych art. 72 ust. 2 Konstytucji RP). Skarżący na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu sprawuje pieczę nad małoletnim siostrzeńcem z uwagi na zawieszenie władzy rodzicielskiej matce dziecka. Z akt sprawy nie wynika, czy władza rodzicielska przysługuje ojcu dziecka, ani nawet, czy ojciec ten jest znany, bądź ustalono jego ojcostwo. Nie wiadomo zatem, czy w istocie należałoby ustanowić opiekę prawną nad dzieckiem z powodu nieprzysługiwania władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Taki stan rzeczy nie może być jednak przeszkodą prawną do merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie zasiłku rodzinnego z dodatkami na dziecko powierzone jego pieczy, mimo że nie wystąpił o jego przysposobienie. Ustawodawca nie mógł kazuistycznie przewidzieć wszystkich przypadków i różnych sytuacji życiowych dziecka. Złożenie wniosku o przysposobienie wymaga przemyślenia i jest skomplikowane. W pewnych okolicznościach trudne i długotrwałe są też postępowania sądowe o uregulowanie sytuacji prawnej dziecka porzuconego, czy pozostawionego przez rodziców pod pieczą innych osób. Jednak nie daje to podstaw do przyjęcia, aby w Państwie prawa, deklarującym pomoc finansową w utrzymaniu dziecka pozbawiać świadczeń rodzinnych osoby, które faktycznie sprawują pieczę nad dzieckiem, bądź też na podstawie orzeczenia sądu rodzinnego, lecz nie występują o przysposobienie dziecka, bądź też nie zostały ustanowione jego opiekunem prawnym. Co więcej, w niniejszej sprawie nie wiadomo, czy w istocie nie są spełnione przesłanki do ustanowienia opieki prawnej nad dzieckiem. Stąd też sąd administracyjny podzielił w pełni zarzuty skargi oraz poglądy, prezentowane w orzecznictwie sądowym co do konieczności zastosowania prokonstytucyjnej wykładni pojęcia "opiekun faktyczny dziecka", użytego w art. 2 pkt 14, art. 3 pkt 16 i art. 4 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych (vide wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 5 sierpnia 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 595/19, LEX nr 2715656 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 12 lutego 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 1262/19, LEX nr 2696522). W okolicznościach faktycznych i prawnych niniejszej sprawy brak podstaw do przyjęcia, aby skarżący nie był opiekunem faktycznym małoletniego siostrzeńca, powierzonego jego pieczy na mocy orzeczenia sądu rodzinnego wobec zawieszenia władzy rodzicielskiej jego matce, uprawnionym do złożenia wniosku o przyznanie zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami, mimo że nie złożył wniosku o jego przysposobienie i nie został ustanowiony opiekunem prawnym dziecka. Nadto, wyjaśnić należy, że tryb z art. 61a § 1 kpa może mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach oczywistych, gdy już z treści samego wniosku wynikają przeszkody podmiotowe do wszczęcia postępowania administracyjnego. Niniejsza sprawa do takich przypadków nie należy. Zatem postanowienia organów obydwu instancji jako wydane z naruszeniem prawa materialnego wskutek błędnej, zawężającej wykładni wyżej powołanych przepisów ustawy, co skutkowało odmową wszczęcia postępowania z przyczyn podmiotowych z naruszeniem art. 61a § 1 kpa, podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.). Wobec uwzględnienia skargi należało na wniosek skarżącego orzec o zasądzeniu na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika w osobie radcy prawnego w kwocie 480 zł oraz opłatę od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł, czyli łącznie 497 zł (art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 cyt. ustawy). Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym nastąpiło zgodnie z art. 119 pkt 3 tej ustawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji winien zatem rozpoznać merytorycznie wniosek skarżącego jako złożony przez uprawniony podmiot. mr