II SA/Gl 849/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Sędzia WSA Artur Żurawik, Protokolant Starszy referent Damian Szczurowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2019 r. sprawy ze skargi U. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzicielskiego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia [...] r. nr [...] 2) umarza postępowanie administracyjne. Prezydent Miasta J. decyzją z [...] r. nr [...] wydaną na podstawie art. 3 art. 4 ust. 1, art. 17c i art. 30 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm.) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego uznał, że kwota w wysokości 4133,40 zł wypłacona U. L. (dalej strona lub skarżąca) za okres od 28 kwietnia 2018 r. do 1 września 2018 r. z tytułu świadczenia rodzicielskiego była nienależnie pobranym świadczeniem i orzekł zarazem o obowiązku jej zwrotu w całości wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W motywach tego rozstrzygnięcia wskazano, że decyzją z [...] r. przyznano stronie świadczenie rodzicielskie z tytułu urodzenia córki J.G. na okres od 2 września 2017 r. do 1 września 2018 r. Równocześnie przedstawiono sytuację osobistą strony i wskazano, że mocą postanowienia Sądu Rejonowego w J. z [...] r. o udzieleniu zabezpieczenia poprzez powierzenie K. G. pieczy nad córką strona utraciła prawo do pobierania przedmiotowego świadczenia na okres do 1 września 2018 r. to jest do dnia, wyczerpania okresu pobierania przedmiotowego świadczenia. W dalszej części uzasadnienia przywołano unormowania prawne leżące u podstaw uznania pobrania nienależnego świadczenia i podkreślono, że w sprawie tej sytuacja taka zaistniała, albowiem strona nie miała tytułu prawnego do jego pobierania. Z decyzją tą nie zgodziła się strona, która reprezentowana przez adwokata A. H. wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach. W odwołaniu tym wyrażono niezadowolenie z otrzymanej decyzji i zakwestionowano jej prawidłowość. Zarzucono naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegające na uznaniu, że ojciec córki w następstwie postanowienia z [...] r. sprawował osobistą pieczę nad dzieckiem. W motywach odwołania przybliżono sytuację faktyczną i prawną w jakiej strona znajdowała się w 2017 r. i w 2018 r., ze szczególnym uwzględnieniem podejmowanych orzeczeń przez sądy powszechne. Nadto zaakcentowano, że Sąd Rejonowy w J. nigdy nie dopuścił ojca dziecka do skorzystania ze swych formalnych uprawnień w zakresie sprawowania opieki nad nią. Dodatkowo jego działania wyraźnie wskazują na to, że nie miał takiej woli, gdyż zmienił zakres swoich oczekiwań do kontaktów z córką. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z [...]. nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy wpierw przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania i odniósł się do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, ze szczególnym uwzględnieniem rozstrzygnięć podejmowanych przez Sąd Rejonowy w J. Następnie wskazany organ przywołał treść przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, aby podzielić stanowisko organu pierwszej instancji, co do zasadności podjętego rozstrzygnięcia. W ocenie organu na mocy postanowienia przywoływanego sądu powszechnego z [...] r. córka strony od dnia prawomocności tego orzeczenia, czyli od 28 kwietnia 2018 r. pozostawała pod pieczą ojca. Tym samym strona od wskazanego dnia nie była uprawniona do otrzymania i pobierania przedmiotowego świadczenia. Dodatkowo zaznaczono, że organ pierwszej instancji podjął niezbędne działania celem zapewnienia jej czynnego udziału w prowadzonym postępowaniu administracyjnym. Z decyzją tą nie zgodziła się skarżąca, która wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. W skardze tej powyższej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego i procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy. W motywach skargi ponownie przybliżyła własną sytuację życiową i podejmowane w stosunku do niej decyzje. Podkreśliła, że od lutego córka jest wyłącznie pod jej opieką, a ojciec córki nie interesuje się jej losami. Pomimo ustalonych kontaktów nie odwiedził jej ani razu. W ocenie skarżącej ojcu córki nie chodziło o dziecko tylko o dokuczenie jej i o zrobienie jej na złość. Podniosła, że obecnie jest w kolejnej ciąży i układa sobie życie na nowo. Dodatkowo skarżąca podniosła, że 16 października 2018 r. zawarta została ugoda z ojcem córki w zakresie płacenia alimentów i Sąd doskonale wiedział, że córka jest u niej i nie nakazał przekazania jej do ojca. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie i przywołało analogiczną argumentację do tej, którą zaprezentowało w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje; Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy podnieść, że po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 przywołanej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z brzmienia art. 145 § 1 przywołanej powyżej ustawy wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy też procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W tym kontekście uznano, że skarga w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) wykazała bowiem, że zaskarżona decyzja nie odpowiada wymogom prawa. Na wstępie niniejszych rozważań przyjdzie odnieść się do występowania w rozpoznawanej sprawie przesłanki pobrania nienależnego świadczenia. Problematyka ta na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych posiada swoje unormowanie w art. 30 ust. 2. Stosownie do postanowień tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uznaje się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Z katalogu wymienionych przesłanek pobrania nienależnego świadczenia organy administracji obu instancji uznały, że w rozpoznawanej sprawie wystąpiła przesłanka wymieniona w art. 30 ust. 2 pkt 1 przedmiotowej ustawy świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania Zdaniem organów administracji wskazana przesłanka zaistniała, ponieważ na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w J. z [...] r. udzielono zabezpieczenia w sprawie poprzez powierzenie pieczy ojcu córki skarżącej i ustanowiono nadzór kuratora na warunkami bytu i wychowania małoletniej, zobowiązując kuratora do składania comiesięcznych sprawozdań ze sprawowanego nadzoru. Postanowienie to stało się prawomocne z 28 kwietnia 2018 r. i według wskazanych organów od tego dnia skarżąca nie spełnia wymogów do otrzymywania wnioskowanego świadczenia, a wypłacone świadczenie winno zostać uznane za nienależnie pobrane. Stanowisko organów administracji w rozpoznawanej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie. Organy te oparły swoje stanowisko wyłącznie na aspektach formalnych, a całkowicie pominęły okoliczności realne rozpoznawanej sprawy. Przyjdzie stwierdzić, że stan faktyczny w sprawie jest czytelny i w zasadzie nie stanowi przedmiotu sporu między stronami niniejszego postępowania. Skarżąca [...] r. urodziła córkę i po opisanych w aktach administracyjnych perypetiach od 2 lutego 2018 r. sprawuje opiekę nad nią i ją wychowuje. W niniejszej sprawie kluczową rolę odgrywa sygnalizowane już powyżej postanowienie z [...] r., z uwagi na to, że kluczowa część tego orzeczenia została już przybliżona zbędne jest jej powtarzanie. Ważne z perspektywy rozpoznawanej sprawy jest to, że pełnomocnik skarżącej wniósł od tego postanowienia zażalenie do sądu wyższej instancji. Przed wyznaczeniem terminu do rozpoznania tego zażalenia ojciec dziecka wystąpił pismem z 14 czerwca 2018 r. do Sądu Rejonowego w J. o ustanowienie kontaktów z córką. Tym samym zmodyfikował on treść swojego wniosku z 24 stycznia 2017 r. w wyniku czego pełnomocnik skarżącej cofnął wniesiono zażalenie i wnioskował o zmianę postanowienia z [...] r. W następstwie cofnięcia wniesionego zażalenia wskazany powyżej Sąd umorzył postępowanie zażaleniowe, a w uzasadnieniu wskazał, że rozstrzygnięcie takie spowodowane zostało zmianą wniosku ojca córki skarżącej, jak również cofnięcia wniesionego zażalenia na postanowienie z [...] r. Konsekwencją tego postanowienia orzeczenie z [...] r. stało się prawomocne z dniem 28 kwietnia 2018 r. Kolejnym postanowieniem z [...] r. Sąd Rejonowy w J. udzielił zabezpieczenia w sprawie poprzez powierzenie skarżącej pieczy nad córką do czasu merytorycznego zakończenia postępowania, a ojcu unormowano kontakty z córką. Przedstawiony powyżej stan faktyczny w sprawie pozwala stwierdzić, że postanowienie sądu powszechnego z [...] r. nigdy nie zostało wykonane i nigdy realnie nie obowiązywało. Do przyjęcia takiego wniosku skłania to, że córka skarżącej przez cały okres obowiązywania wskazanego postanowienia przebywała ze skarżącą. Dowodzi tego między innymi to, że ojciec dziecka stosownym wnioskiem wystąpił do sądu powszechnego nie z żądaniem realizacji powyższego postanowienia, lecz o unormowanie jego kontaktów z córka. Nadto we wskazanym postanowieniu z [...] r. przewidziano nadzór kuratorski i niezbędność informowania przez kuratora z realizacji obowiązków przez ojca. Przez cały okres obowiązywania tego postanowienia sąd powszechny w żaden sposób nie odniósł się do faktu pobytu dziecka z matką, a nie jak wynikało to ze wskazanego postanowienia z ojcem. Oznacza to, że sąd ten respektował stan faktyczny w sprawie, który był odmienny od tego wynikającego ze wskazanego orzeczenia. Przedstawione powyżej rozważania pozwalają opowiedzieć się za stanowiskiem, że postanowienie z [...] r. nigdy nie weszło w sposób realny do porządku prawnego i nigdy nie wywoływało przewidzianych w nim skutków prawnych. W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie przeprowadzona powyżej analiza pozwala uznać, że w sprawie tej nie wystąpiła przesłanka pobrania nienależnego świadczenia przewidziana treścią art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a tym samym wyczerpana została przesłanka uzasadniająca uwzględnienie wniesionej skargi, ponieważ organy administracji dopuściły się naruszenia postanowień przywołanego powyżej przepisu, a tym samym wyczerpana została przesłanka uwzględnienia skargi przewidziana treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a mianowicie naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Dodatkowo przyjdzie dostrzec, że stwierdzone naruszenie prawa posiada jeszcze inny skutek, a mianowicie skutkuje bezprzedmiotowością prowadzenia postępowania administracyjnego w zakresie stwierdzenia pobrania przez skarżącą nienależnego świadczenia. Wskazana okoliczność wyczerpuje z kolei przesłankę umorzenia postępowania administracyjnego przewidzianą postanowieniami art. 145 § 3 wyżej wymienionej ustawy. Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" oraz art. 145 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylono zaskarżoną decyzję, a także decyzję organu pierwszej instancji i umorzono postępowanie administracyjne.