II SA/Gl 962/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Protokolant specjalista Magdalena Dąbek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] r. nr [...]; 2) umarza postępowanie administracyjne. Informacją z dnia [...] r., nr [...], wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta R. przez Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. (w skrócie: "organ I instancji"), K. Z. (dalej: "skarżąca") przyznano świadczenia wychowawcze na dzieci (synów): M. Z. w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. i O. Z. w okresie od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r., w wysokości po 500 zł. miesięcznie. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], organ I instancji uchylił skarżącej od dnia [...] r. prawo do świadczenia wychowawczego przyznane powyższą informacją, bowiem od połowy miesiąca października 2019 r. skarżąca nie zamieszkuje z synami, a opiekę nad nimi sprawuje ich ojciec – K. Z. Kolejną decyzją z dnia [...] r., nr [...], organ I instancji ustalił, że w okresie od 1 listopada 2019 r. do 30 listopada 2020 r. skarżąca pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze w łącznej kwocie 13 000 zł. oraz zobowiązał ją do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu decyzji opisał stan faktyczny sprawy i zaakcentował, iż od połowy miesiąca października 2019 r. synowie skarżącej zamieszkują z ojcem, który ponosi koszty ich utrzymania.  Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, w którym opisała sytuację życiową. Podała, że po wyprowadzeniu się ze wspólnego domu nie wiedziała, że musi udać się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. aby "wypowiedzieć" przyznane jej wcześniej świadczenia wychowawcze. Z własnej inicjatywy udała się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. i zmieniła numer konta, tak aby przelewy były dokonywane bezpośrednio na rachunek bankowy ojca. W oświadczeniu z dnia [...] r. ojciec synów podał, że świadczenia wychowawcze z chwilą wyprowadzenia się skarżącej z domu wpływały na jego numer rachunku bankowego, jako opiekuna faktycznie sprawującego opiekę nad synami oraz były wydatkowane na ich potrzeby, w związku z tym bezzasadne jest żądanie zwrotu świadczeń od skarżącej, która nimi nie dysponowała. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia [...] r., nr [...], działając na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r. poz. 570 z późn. zm.) oraz art.138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r. poz. 735, dalej w skrócie: "k.p.a."), po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia odwołało się do treści przepisów ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 z późn. zm., dalej w skrócie: "ustawa"), w szczególności art. 4 w związku z art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6, w myśl których za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Podkreśliło, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką na nim i zaspokajaniem jego potrzeb życiowych. Odnosząc się do twierdzeń zawartych w odwołaniu wywiedziono, iż skoro sama skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego i zgodnie z jej wyraźną prośbą były one przekazywane na wskazane konto bankowe należące do ojca synów, to jest stroną postępowania w sprawie o zwrot nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Jednocześnie poinformowano, że na mocy art. 25 ust. 10 ustawy, możliwe jest ubieganie się przed organem, który wydał decyzję w sprawie świadczenia wychowawczego o umorzenie kwoty nienależenie pobranego świadczenia w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem skarżąca złożyła osobistą skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, wnosząc o jej uwzględnienie i uchylenie zaskarżonej decyzji, której zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych, gdyż nie pobrała świadczeń wychowawczych. W uzasadnieniu skargi szeroko opisała swoją sytuację, skutkującą swoistego rodzaju cesją praw do świadczeń wychowawczych wypłaconych nie jej, ale ojcu. Akcentowała, że nie miała wiedzy o konsekwencjach wyprowadzenia się z domu, a oświadczenie złożone w dniu [...] r. zostało jej "słowo w słowo podyktowane przez pracownika MOPS". Jeszcze raz zaznaczyła, że od momentu przyznania świadczeń nie pobierała ich tylko były one przekazywane na konto ojca, czego dowodem są dołączone kopie przelewów (oświadczenie ojca z dnia [...] r., k. 31-32 akt administracyjnych). Zupełnie nieświadomie, działając w dobrej wierze i za zgodnym zamiarem obojga rodziców nie dopełniła formalności, ale też nie została o tej konieczności poinformowana, dlatego nie doszło do pobrania przez nią nienależnie świadczeń i nie może zwrócić pieniędzy, których nie pobrała. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (obecnie t.j.: Dz. U. z 2021 r. poz. 137) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., w skrócie: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019r. poz. 2407 z późn. zm., powoływanej jak dotychczas w skrócie jako: "ustawa"). Ustawa wprowadzając w art. 4 świadczenie wychowawcze wskazała, że jego celem jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (ust. 1) i przysługuje ono matce lub ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki lub ojca (ust. 2). Oznacza to, że intencją ustawodawcy było powiązanie przesłanek uprawniających do przyznania tego świadczenia z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem, w celu częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem i utrzymaniem. W rozpoznawanej sprawie miało to miejsce, bowiem świadczenia wychowawcze na synów skarżącej zostały wypłacone i spożytkowane na ich potrzeby. Faktycznie wsparcie państwa w wychowywaniu synów zostało udzielone ojcu sprawującemu nad nimi opiekę. Świadczą o tym dołączone do akt sprawy kopie wyciągów z konta bankowego, wskazujące na dokonanie przez organ I instancji przelewów określonych kwot na konto ojca oraz stosowne oświadczenia. Zdaniem Sądu, przyznane skarżącej świadczenia wychowawcze zostały wykorzystane na "częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych", czyli zgodnie z ich przeznaczeniem, stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy, a to oznacza, iż świadczenia te nie zostały nienależnie pobrane, w rozumieniu art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy. Z analizy akt administracyjnych jednoznacznie wynika, że skarżąca nie dysponowała tymi świadczeniami. Okoliczności tej również skutecznie nie zakwestionowały organy administracji obu instancji. Należy podzielić stanowisko, iż wobec zgodnego z celami ustawy wykorzystania przyznanego świadczenia, uznanie go za nienależenie pobranego spowoduje stratę tylko po stronie skarżącej, która nie działała ze złej woli, ale kierowała się szeroko pojętym dobrem synów, oraz działała zgodnie z zaleceniami pracownika pomocy społecznej. Mając na względzie powyższe rozważania Sąd doszedł do wniosku, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7 i art. 77 k.p.a., co w rezultacie doprowadziło do naruszenia zasady prorządowości (art. 6 k.p.a.) oraz zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej (art. 8 k.p.a.) Ponadto, organy obu instancji naruszyły przepisy prawa materialnego, tj. art. 25 ust. 1 i 2 pkt 6 ustawy. O umorzeniu postępowania administracyjnego sąd orzekł na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. Brak jest bowiem podstaw do kontynuowania w niniejszej sprawie postępowania administracyjnego. Oznacza to, że wystąpiła przesłanka przewidziana w art. 145 § 3 p.p.s.a. uzasadniająca umorzenie postępowania administracyjnego. Przepis ten jest przeniesieniem na grunt postępowania sądowoadministracyjnego instytucji obligatoryjnego umorzenia postępowania administracyjnego, przewidzianej w art. 105 § 1 k.p.a. Sąd, wstępując w rolę organu administracji publicznej, wykonuje przypisany organowi obowiązek. Wydane orzeczenie sądu zastępuje więc rozstrzygnięcie organu administracji publicznej i pełni funkcję decyzji umarzającej postępowanie administracyjne w całości lub w części, kończąc postępowanie bez rozstrzygania sprawy co do jej istoty (por. R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 5, Warszawa 2017). W ten sposób, kierując się zasadami ekonomiki procesowej, ustawodawca umożliwił, aby wyrok sądu administracyjnego w takiej sytuacji definitywnie załatwiał sprawę administracyjną bez potrzeby ponownego angażowania organu administracji publicznej tylko po to, żeby wydał decyzję o umorzeniu. Umorzenie postępowania nie zależy więc od woli sądu, lecz od stwierdzenia istnienia obiektywnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego, co miało miejsce w rozpatrywanej sprawie. Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) w związku z § 3 oraz art. 135 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.