II SA/Gl 969/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Łucja Franiczek po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. Z. od postanowienia Starszego Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach z dnia 3 grudnia 2015 r. sygn. akt II SA/Gl 969/15 o oddaleniu wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu w sprawie ze skargi S. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nakazania podłączenia nieruchomości do kanalizacji sanitarnej postanawia: 1. zmienić częściowo postanowienie Starszego Referendarza Sądowego z dnia 3 grudnia 2015 r. w ten sposób, że w części zwolnić skarżącego od kosztów sądowych z wyłączeniem obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł oraz przyznać skarżącemu adwokata z urzędu; 2. utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie w pozostałym zakresie. Postanowieniem z dnia 3 grudnia 2015 r. Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach po rozpoznaniu wniosku S. Z. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu, oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że w nadesłanym druku formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy strona skarżąca podała, że wraz z małżonką zamieszkuje w lokalu w oparciu o służebność mieszkania, małżonkowie nie posiadają żadnego majątku, a jedynym źródłem ich utrzymania się są świadczenia emerytalne w łącznej wysokości 1831 zł brutto miesięcznie. Na sporządzonym odrębnie zestawieniu kosztów skarżący zaznaczył, że jego miesięczne wydatki z tytułu kosztów utrzymania mieszkania wynoszą 350 zł, koszty leczenia to kwota 300 zł, zaś koszty zakupu lekarstw to wydatek rzędu 250 zł. Z kolei jego małżonka przeznacza co miesiąc na utrzymanie mieszkania 200 zł, na leczenie 250 zł, zaś na lekarstwa 400 zł. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego o uprawdopodobnienie okoliczności powołanych we wniosku poprzez udokumentowanie wysokości wydatków związanych z utrzymaniem się oraz nadesłanie dokumentów potwierdzających wysokość dochodów wnioskodawcy oraz jego małżonki, skarżący przesłał kopie decyzji waloryzujących świadczenia emerytalne swoje oraz małżonki (decyzje te pochodzą z pierwszej połowy [...] r.) z których wynika, że łączna wysokość tych świadczeń wynosi 1830 zł netto miesięcznie. W nadesłanym piśmie procesowym oświadczył natomiast, że w jego ocenie brak jest podstaw do żądania odeń dokumentów obrazujących wysokość wydatków, gdyż sporządzone zestawienie stanowi wystarczający dowód w tym zakresie. W ocenie referendarza sytuacja materialna wnioskodawcy oraz fakt, że nie uprawdopodobnił on wysokości ponoszonych wydatków, nie pozwalają przychylić się do złożonego wniosku. W ustawowym terminie strona skarżąca wniosła sprzeciw od postanowienia z dnia 3 grudnia 2015 r. domagając się jego zmiany. W obszernym uzasadnieniu skarżący zakwestionował nałożony przez referendarza obowiązek przedstawienia rachunków i faktur mających obrazować ponoszone przez skarżącego wydatki związane z utrzymaniem. Zaznaczono także, że w umowie notarialnej na podstawie której skarżący przekazał swojej córce gospodarstwo rolne w zamian za emeryturę z KRUS, wbrew temu co przyjął referendarz sądowy, nie znalazły się postanowienia o nałożeniu na obdarowaną obowiązku dostarczania skarżącemu wyżywienia, ubrania czy środków czystości. Ponadto córka skarżącego mieszka obecnie poza granicami kraju i nie pomaga w żaden sposób skarżącemu ani jego małżonce. Skarżący podkreślił, że w związku z wysokością osiąganego przychodu, na który składają się świadczenia emerytalne skarżącego i jego małżonki w łącznej kwocie 1861 zł, zadeklarowana wysokość wydatków związanych z utrzymaniem jest realna i nie wymaga dodatkowego uprawdopodobnienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje: Wobec wniesienia sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, złożony przez skarżącego wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpatrzeniu przez Sąd stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej powoływana jako p.p.s.a.), w brzmieniu obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r. – art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r., o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658). Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a. w obecnie obowiązującym brzmieniu, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy – art. 258 § 1 pkt 7 p.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Na wstępie wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom (zarówno fizycznym, jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Stanowi ona realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 ze. zm). Zgodnie z art. 245 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy może nastąpić bądź w zakresie całkowitym, bądź częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przysługuje ono osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Jak wynika z treści powołanych przepisów, kryterium przesądzającym o przyznaniu lub odmowie przyznania prawa pomocy jest stan majątkowy wnioskodawcy. Ustawa w sposób precyzyjny określa warunki przyznania prawa pomocy, zaś kryteria te każdorazowo są odnoszone do sytuacji finansowej ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dopiero analiza podanych we wniosku okoliczności dokonywana w związku z przepisami ustawy daje odpowiedź, czy w odniesieniu do konkretnej sytuacji zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, wyd. Zakamycze 2005, str. 594). Instytucja przyznania prawa pomocy ma zatem charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Podkreślić zatem należy, że instytucja prawa pomocy stanowi odstępstwo od ogólnej zasady odpłatności postępowania wyrażonej w art. 199 ww. ustawy. Prawo pomocy może być więc przyznane na wniosek osób bardzo ubogich znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich poniesienie byłoby związane z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych. Przy tym należy zaznaczyć, że ciężar dowodu spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, określonych w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. ciąży na stronie ubiegającej się o uzyskanie takiego prawa. W niniejszej sprawie skarżący wniósł przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Z informacji złożonych przez wnioskodawcę wynika, że pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną i miesięcznie dysponują oni łącznym dochodem w wysokości 1861 zł. Z uwagi na wysokość tego dochodu Sąd dał wiarę skarżącemu, że koszty związane z utrzymaniem się oraz wydatkami na leczenie w dużej mierze pokrywają się z uzyskiwanym dochodem i dlatego nie wzywał skarżącego o ich uprawdopodobnienie. Niemniej jednak z uwagi na to, że osiągany przez skarżącego dochód ma stały charakter i osiągany jest co miesiąc, Sąd doszedł do przekonania, że skarżący miał realną możliwość wygospodarowania środków finansowych na uiszczenie wpisu od skargi w kwocie 200 zł i dlatego zwolnił go z kosztów sądowych z wyłączeniem obowiązku uiszczenia tego wpisu od skargi. Zawsze bowiem ubiegający się o prawo pomocy winien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów stanowi bowiem wyjątek od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w procedurach sądowych, w tym w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym, zatem każdy podmiot zamierzający wytoczyć sprawę lub biorący udział w sprawie powinien liczyć się z koniecznością poniesienia związanych z tym kosztów i odpowiednio wcześniej w miarę istniejących możliwości gromadzić środki potrzebne na ich pokrycie. Jednocześnie mając na uwadze sytuację finansową wnioskodawcy, uznano, że nie jest on w stanie ponieść dalszych ewentualnych kosztów związanych z tym postępowaniem, a także kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, gdyż jest to wydatek przekraczający jego możliwości finansowe, a zatem wniosek w tym zakresie podlegał uwzględnieniu. Zaznaczyć także należy, że w razie gdy skarga okaże się uzasadniona, skarżący będzie mógł domagać się zwrotu poniesionych kosztów od organu administracji który wydał zaskarżoną decyzję (art. 200 w zw. z art. 210 § 1 p.p.s.a.). Mając powyższe na względzie orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 245 § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w związku z art. 260 tej ustawy.