II SA/Gl 985/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Protokolant specjalista Anna Trzuskowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 października 2023 r. sprawy ze skargi E.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 12 kwietnia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/774/2023/7208 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wojewoda Śląski (dalej: "Wojewoda" lub "organ I instancji") decyzją z dnia 13 lutego 2023 r., znak [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie: t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.) – dalej: "k.p.a." art. 11, art. 16 ust. 10, art. 25 ust 1, ust. 2 pkt 2, ust. 3 i ust. 9 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci z dnia 11 lutego 2016 r. (Dz. U. z 2022 r., poz. 1577) - dalej: "u.p.p.w.d.", w związku z art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 17.09.2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r., poz. 1981) oraz w związku art. 68 ust. 1b Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z dnia 29.04.2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. Urz. (WE) L 166/1 z dnia 30.04.2004 r. ze zm.) – dalej: "Rozporządzenie". 1. uznał świadczenie wychowawcze wypłacone E.K. (dalej: "strona" lub "skarżąca"), w okresie od 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r. na dziecko D.K. w łącznej wysokości 3500,00 zł za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze. 2. zobowiązał stronę do zwrotu - w terminie 30 dni od dnia, kiedy decyzja stanie się ostateczna - nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w okresie od 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r., w wysokości 3500,00 zł łącznie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty, na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy, który wypłacił świadczenie podlegające zwrotowi. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że decyzją nr [...] z dnia 25 października 2017 r. Burmistrz Miasta Z. przyznał stronie świadczenie wychowawcze w okresie od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. na dzieci D.K. i P.K. Wojewoda jednocześnie ustalił, że w sprawie od 1 lutego 2018 r. mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, o czym poinformował Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Z. (dalej: "MOPS"). Z uwagi na powyższe Burmistrz Miasta Z. decyzją nr [...] z dnia 30 stycznia 2019 r. uchylił od 1 lutego 2018 r. decyzję przyznającą prawo do świadczenia wychowawczego z dnia 25 października 2017 r., w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Następnie MOPS przekazał Wojewodzie dokumentację dotyczącą strony, celem ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r., w związku z zastosowaniem w tym okresie przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W toku postępowania Wojewoda ustalił, iż w rozpatrywanym okresie strona zamieszkiwała wraz z dziećmi na terenie Polski, gdzie była ubezpieczona w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Ojciec dzieci D.K1. wykonywał działalność zawodową na terenie [...]. Skutkiem przeprowadzonego przez Wojewodę postępowania, było wydanie w dniu 24 kwietnia 2020 r. decyzji nr [...] odmawiającej prawa do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r. na dziecko D.K. Ponadto informacją nr [...] z dnia 21 kwietnia 2020 r. Wojewoda poinformował stronę o przyznaniu prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko D.K. na okres od 1 lutego 2018 r. do 28 lutego 2018 r. oraz na dziecko P.K. w okresie od 1 lutego 2018 r. do 30 września 2018 r. Jak ustalił Wojewoda w okresie od 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r. na dziecko D.K. zostało wypłacone stronie świadczenie wychowawcze na podstawie decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta Z., która została następnie uchylona. Z uwagi na powyższe ustalenie organ I instancji wszczął na podstawie art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. postępowanie w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ponieważ sprawa pozostawała w jego właściwości w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Jak ustalił organ I instancji, ojciec dzieci D.K. w rozpatrywanym okresie wykonywał działalność zawodową na terenie [...] gdzie był uprawniony, na mocy przepisów wspólnotowych, do ubiegania się o zagraniczne świadczenia rodzinne na zamieszkałe w Polsce dzieci. Wojewoda ustalił również na podstawie dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, że strona została właściwie pouczona o konieczności niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia o każdej zmianie w jej sytuacji materialnej i rodzinnej mającej wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Z uwagi na powyższe organ I instancji przyjął, że świadczenie wychowawcze pobrane przez stronę w okresie od 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r., jest nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym określonym w art. 25 ust. 2 pkt 2 u.p.p.w.d., zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenia. Strona pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze na dziecko D.K. we wskazanym wyżej okresie w łącznej wysokości 3500,00 zł (tj.: świadczenie wychowawcze - 500,00 zł przez 7 miesięcy). Odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach (dalej: "Kolegium") zgodnie z pouczeniem zawartym w decyzji organu I instancji złożyła w terminie strona. Kolegium decyzją z dnia 12 kwietnia 2023 r., znak SKO.PSŚ/41.5/774/2023/7208 utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Skarżąca wniosła skargę na decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach i zarzuciła jej: 1. naruszenie przepisów postępowania, które miały wpływ na wynik sprawy, a to: a) art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. polegające na złamaniu zasad praworządności, poprzez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz rozpatrzenia całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a także naruszeniu zasady swobodnej oceny dowodów, w szczególności pominięciu istotnej dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, dotyczącej faktu: • nie pobierania przez D.K1. jakiegokolwiek świadczenia (w tym wychowawczego) na terenie [...]; • zamieszkiwania w rozpatrywanym okresie przez nią wraz z dziećmi na terenie Polski, gdzie była ubezpieczona w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, a więc znajdowała się w sytuacji równoważnej do zatrudnienia na terenie Polski; • środki z tytułu zasiłku wychowawczego, wypłacone jej w rozpatrywanym okresie, zostały w całości przeznaczone na częściowe porycie wydatków związanych z wychowaniem córki D.K., w tym z opieką nad nią i zaspokojeniem jej potrzeb życiowych; b) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji w sytuacji, gdy organ odwoławczy winien był uchylić decyzję i umorzyć postępowanie; 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to: a) art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. w zw. z art. 68 ust. 1 pkt b ppkt i Rozporządzenia poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, skutkujące utrzymaniem w mocy decyzji organu I instancji i bezzasadnym uznaniem, że świadczenia wypłacone jej w okresie od 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi podczas, gdy: • pouczenie zawarte we wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego jest niewystarczające do uznania, iż była prawidłowo pouczona o sytuacjach skutkujących utratą prawa do świadczenia wychowawczego; • zebrany w sprawie materiał dowodowy wykazał, że (mimo błędnego pouczenia) wypełniła ciążący na niej obowiązek i poinformowała odpowiedni organ o fakcie wykonywania przez D.K1. pracy zarobkowej na terenie [...] w wyżej wskazanym okresie; • ojciec dziecka – D.K1. nie pobierał jakiegokolwiek świadczenia (w tym wychowawczego) na terenie [...]; b) art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. poprzez jego brak zastosowania w niniejszej sprawie podczas, gdy wypłacone jej świadczenie wychowawcze spełniło swój cel określony w cytowanym przepisie, ponieważ zostało w całości przeznaczone na częściowe porycie wydatków związanych z wychowaniem córki D.K., w tym z opieką nad nią i zaspokojeniem jej potrzeb życiowych, co stanowi okoliczność, która ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne; c) art. 68 ust. 1 pkt b ppkt iii Rozporządzenia poprzez jego niezastosowanie podczas, gdy: • ojciec dziecka – D.K1. nie pobierał jakiegokolwiek świadczenia (w tym wychowawczego) na terenie Holandii; • w rozpatrywanym okresie wraz z dziećmi zamieszkiwała na terenie Polski, gdzie była ubezpieczona w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, a więc znajdowała się w sytuacji równoważnej do zatrudnienia na terenie Polski; co w konsekwencji winno skutkować przyjęciem, że pierwszeństwo do wypłaty wszystkich świadczeń rodzinnych - w tym świadczenia wychowawczego ma ustawodawstwo polskie, ponieważ w przypadku zatrudnienia w dwóch różnych państwach brane jest pod uwagę miejsce zamieszkania dzieci; Zgłaszając powyższe zarzuty skarżąca wniosła o: 1. Uwzględnienie skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 ppkt a i c w zw. z art. 145 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: t.j. Dz.U z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) – dalej: "p.p.s.a.". w zw. z art. 135 p.p.s.a. i uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz uchylenie decyzji organu I instancji i umorzenie postępowania; Ewentualnie, w razie nieuwzględnienia przez Sąd argumentacji pozwalającej na uwzględnienie powyższego wniosku wniosła o: 2. Uwzględnienie skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 ppkt a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a i uchylenie zaskarżonej i uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz uchylenie decyzji organu I instancji i przekazanie mu sprawy do ponownego rozpoznania; 3. W trybie art. 61 § 2 i 3 p.p.s.a. wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie; 4. W trybie art. 200 p.p.s.a zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania przed sądem administracyjnym, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Kolegium w odpowiedzi na skargę podtrzymało swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem. Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do stwierdzania jej nieważności, albowiem została ona wydana z naruszeniem przepisów właściwości. Zgodnie z art. 127 § 2 k.p.a. właściwy do rozpatrzenia odwołania jest organ administracji publicznej wyższego stopnia, chyba że ustawa przewiduje inny organ odwoławczy. Organem wyższego stopnia w stosunku do wojewody, na podstawie art. 17 pkt 2 k.p.a., jest właściwy w sprawie minister. Wprawdzie art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017 r., poz. 1428 ze zm., dalej "ustawa zmieniająca") stanowi, że w sprawach z wniosków o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego realizowanego w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego, złożonych przed dniem 1 stycznia 2019 r., organem wyższego stopnia jest samorządowe kolegium odwoławcze – ale przedmiotowa sprawa nie jest objęta hipotezą tego przepisu (a zatem ma tu zastosowanie reguła ogólna wynikająca z art. 17 pkt 2 i art. 127 § 2 k.p.a.). Przedmiotowa sprawa nie dotyczy ustalenia prawa do świadczeń wychowawczych – nie jest sprawą "z wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego". Postępowanie dotyczące uznania za nienależnie pobrane świadczeń wychowawczych i nakazujące ich zwrot jest innym postępowaniem niż to, które dotyczy ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego, a zatem organem właściwym do rozpoznania przedmiotowego odwołania jest Minister Rodziny i Polityki Społecznej. W ocenie Sądu Kolegium powinno było zastosować art. 65 k.p.a., zgodnie z którym, jeżeli organ administracji publicznej, do którego zostało wniesione podanie jest niewłaściwy w sprawie, niezwłocznie przekazuje je do organu właściwego, zawiadamiając jednocześnie o tym wnoszącego podanie. Zawiadomienie o przekazaniu powinno zawierać uzasadnienie, a podanie wniesione do organu niewłaściwego przed upływem przepisanego terminu uważa się za wniesione z zachowaniem terminu. Organ I instancji błędnie pouczył skarżącą w zakresie organu właściwego do rozpatrzenia odwołania, co nie może powodować dla niej negatywnych konsekwencji. Kolegium po wniesieniu odwołania przez stronę winno było dokładnie rozważyć swoją właściwość, mając na uwadze zasadę praworządności określoną w art. 6 k.p.a. W konsekwencji, Kolegium jako organ niewłaściwy w niniejszej sprawie powinno przekazać odwołanie skarżącej organowi właściwemu – Ministrowi Rodziny i Polityki Społecznej. Zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości (art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.) i dlatego Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.