II SA/Ka 2076/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach, Sędziowie NSA Anna Apollo, WSA Małgorzata Jużków (spr.), Protokolant sekr. Beata Jacek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 maja 2004 r. przy udziale sprawy ze skargi B. Z. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie wymeldowania 1. uchyla zaskarżona decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] r. nr [...]; 2. zasądza od Wojewody [...] na rzecz skarżącego kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych Wnioskiem z dnia [...] 200 r. B. Z. zwrócił się do Urzędu Miejskiego w K, o wymeldowanie byłej żony W. Z. z pobytu stałego z mieszkania numer [...] położonego w K. przy ulicy A twierdząc, że nie zamieszkuje w nim od dwudziestu miesięcy, nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego i nie ponosi bieżących opat za mieszkanie. Wniosek uzasadnił faktem zamieszkiwania żony u jej rodziców w K. przy ulicy B. Lokal ten stanowi aktualnie jej centrum życiowe, do którego przeniosła wszystkie swoje rzeczy osobiste. Zainteresowana odmówiła dopełnienia obowiązku wymeldowania się z pobytu stałego i domagała się nieuwzględnienia wniosku, podnosząc, że nie zamieszkuje w spornym lokalu od [...]r., kiedy to po kolejnej awanturze i pobiciu przez męża zmuszona była go opuścić w trosce o bezpieczeństwo swoje oraz ich [...]letniego syna A.. Dalej wskazała, że od [...]r. są z wnioskodawcą rozwiedzeni i obecnie czeka na orzeczenie sądu o podziale majątku dorobkowego. Do mieszkania przychodzi pod nieobecność męża, który już dwukrotnie wymienił zamki w drzwiach uniemożliwiając jej do niego dostęp oraz do pozostawionych w nim rzeczy osobistych. Zmuszona była korzystać z pomocy policji i zainicjowała postępowanie karne przeciwko mężowi o bezprawne uniemożliwianie korzystania z mieszkania, którego jest najemcą. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezydent Miasta K. na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tekst jednolity Dz. U. z 1984 r., Nr 32, poz. 174 ze zm.) oraz art. 104 k.p.a. orzekł o odmowie wymeldowania W. Z. z pobytu stałego z lokalu mieszkalnego numer [...] przy ulicy A w K.. W uzasadnieniu podkreślono, iż poczynione ustalenia dowodowe, a w szczególności oględziny lokalu przeprowadzone w dniu [...] 2001 r. potwierdziły opuszczenie przez byłą żonę wnioskodawcy przedmiotowego lokalu. Nie mieszka w nim, nie nocuje, nie prowadzi gospodarstwa domowego. Zamieszkuje faktycznie wspólnie z rodzicami pod wskazanym przez B. Z. adresem. Dalej ustalono, że W. Z. posiada samoistne prawo do zamieszkania w miejscu stałego zameldowania, gdyż związek małżeński zawarła w dniu [...] r., a umowa najmu mieszkania przy ulicy A podpisana została w dniu [...] r. Prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] r. sygn. akt [...] małżeństwo W. i B. Z. zostało rozwiązane. W wyroku sąd pominął kwestię sposobu korzystania małżonków z mieszkania po rozwodzie. W konkluzji swoich wywodów organ orzekający stwierdził, że stosownie do art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych warunkiem niezbędnym do wydania decyzji o wymeldowaniu jest utrata uprawnień do przebywania w lokalu i opuszczenie bez wymeldowania dotychczasowego miejsca pobytu albo opuszczenie miejsca stałego pobytu bez wymeldowania i przebywanie poza nim przez okres co najmniej 6 miesięcy, bez możliwości ustalenia nowego miejsce pobytu. W przypadku W. Z. nie został spełniony warunek utraty uprawnień do przebywania w lokalu, w którym jest zameldowana na pobyt stały a tym samym nie zostały spełnione wymagane prawem przesłanki wydania decyzji o jej wymeldowaniu z pobytu stałego ze spornego lokalu. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł B. Z.. Zarzucił, że została wydana w oparciu o błędne ustalenia faktyczne co do posiadania uprawnień do spornego lokalu przez byłą żonę a w konsekwencji z rażącym naruszeniem prawa materialnego – przepisu art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych przez błędne jego zastosowanie. Wskazał, że orzeczenie sądu o sposobie korzystania z mieszkania nie przesądza o jakikolwiek uprawnieniu do niego, normuje wyłącznie kwestie jego użytkowania przez najemców. O prawie do lokalu decyduje wyłącznie podział majątku dorobkowego małżonków, który może być dokonany drogą sądową lub umowną, jak to miało miejsce w ich przypadku. Z podpisanej w dniu [...]r. ugody wynika jednoznacznie, iż prawo do przedmiotowego lokalu nie wchodziło w skład majątku dorobkowego. Mieszkanie przy ulicy A, w chwili podpisywania umowy najmu, miało charakter mieszkania zakładowego i zostało mu przyznane w związku z zatrudnieniem w "A" w K.. Z tej racji W. Z., jako żona najemcy posiadała tylko pochodne uprawnienie do zamieszkania w nim. Domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji podkreślił, że utrzymuje ona niezgodność stanu faktycznego z zapisem ewidencyjnym o miejscu pobytu stałego jego byłej żony. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] r. nr [...] na zasadzie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy nie uznał racji skarżącego w części dotyczącej utraty przez W. Z. prawa pobytu w spornym lokalu. Ustalono, że umowa najmu lokalu zakładowego przy ul. A została podpisana w dniu [...] r. czyli po zawarciu związku małżeńskiego przez W. i B. Z.. Z tej racji żona najemcy nabyła samoistne urpawnienie do przebywania w lokalu stosownie do art. 7 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali i dodatkach mieszkaniowych (Dz. U. Nr 105, poz. 509 ze zm.), który stanowił, że małżonkowie wspólnie zajmujący lokal są z mocy prawa najemcami tego lokalu, chociażby umowa najmu została zawarta tylko przez jednego z nich. Dodatkowo organ odwoławczy wskazał na zapis art. 680 § 1 Kodeksu cywilnego, wprowadzonego w życie ustawą z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego (Dz. U. Nr 71, poz. 733) z mocy, którego małżonkowie bez względu na łączące ich stosunki majątkowe są najemcami lokalu, jeżeli nawiązanie stosunku najmu lokalu mającego służyć zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych założonej przez nich rodziny nastąpił w czasie trwania małżeństwa. W przedmiotowej sprawie, jak ustalił organ odwoławczy zaistniała właśnie taka sytuacja i niemożliwym było spełnienie żądania wnioskodawcy. W. Z., jak sama wyjaśniła opuściła miejsce stałego pobytu i nie zamieszkuje w nim, ale legitymuje się wymaganym ustawą uprawnieniem. Za gołosłowne uznał twierdzenia wnioskodawcy o utracie przez byłą żonę uprawnień ze względu na podpisanie pozasądowej ugody o podziale majątku dorobkowego, która nie obejmowała prawa do spornego lokalu. Utratę samoistnych uprawnień do przebywania w lokalu potwierdza wyłącznie prawomocny wyrok o zniesieniu jego współwłasności i przyznanie wyłącznego prawa do korzystania z niego jednemu ze współmałżonków, wypowiedzenie umowy najmu, prawomocny wyrok eksmisyjny bądź nakazujący wydanie lokalu. Przesłanki wymeldowania z pobytu stałego określone w art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, zostają spełnione, gdy osoba zameldowana utraciła uprawnienie do przebywania w lokalu i bez wymeldowania opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego a ponieważ organ odwoławczy rozpatrując odwołanie uznał za prawidłowe ustalenia organu I instancji co do posiadania przez W. Z. samoistnych uprawnień do przebywania w przedmiotowym lokalu oraz jej aktualnego miejsca zamieszkania nie znalazł podstaw do uwzględnienia odwołania. Decyzję Wojewody [...] zaskarżył B. Z. wnosząc w dniu [...] r. skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Żądając jej uchylenia zarzucił, że została wydana z naruszeniem prawa materialnego, art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych oraz art. 680 § 1 kc. W jego ocenie żona nigdy nie legitymowała się samoistnym uprawnieniem do zamieszkania w spornym lokalu, a gdyby nawet takowe posiadała to podpisując ugodę o podziale majątku dorobkowego w dniu [...] r. sama z niego zrezygnowała. Ugoda nie zawiera wprost unormowań dotyczących mieszkania, gdyż nie było takiej potrzeby. Stosownie do zapisu § 4 ugoda obejmuje wszelkie roszczenia zgłoszone przez strony przed Sądem Rejonowym w K. w sprawie sygn. akt [...] o podział majątku dorobkowego. Podkreślił, że była żona nie zamieszkuje w miejscu zameldowania i nie posiada w nim żadnych ruchomości a tym samym zaskarżona decyzja legalizuje jej fikcyjne zameldowanie na pobyt stały. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko i argumenty przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy zauważyć z dniem 1 stycznia 2004 r. weszła w życie reforma sądownictwa administracyjnego. Stosownie do art. 85 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) i z tą datą w Warszawie i w miejscowościach, w których miały siedziby ośrodki zamiejscowe Naczelnego Sądu Administracyjnego utworzono w ich miejsce, na podstawie ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) wojewódzkie sądy administracyjne. Stosownie do art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (...), sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270, w skrócie p.s.a.), Na podstawie § 1 pkt 4 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 kwietnia 2003 r. w sprawie utworzenia wojewódzkich sądów administracyjnych oraz ustalenia ich siedzib i obszarów właściwości (Dz. U. Nr 72, poz. 652), dla obszaru województwa śląskiego utworzony został Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach. Skarga była zasadna aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej podniesione. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zgodnie z treścią art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.s.a). Sądowej kontroli została poddana decyzja administracyjna wydana przez organ odwoławczy, który działa jako organ o charakterze reformacyjnym, ponownie merytorycznie rozpatrując sprawę w jej całokształcie, a także uwzględniając zmiany stanu faktycznego i prawnego, które nastąpiły po wydaniu decyzji przez organ I instancji (vide: wyrok NSA sygn. akt V SA 3872/00, LEX nr 7836). Organ I instancji stwierdził, że zgodnie z art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tekst jednolity Dz. U. z 2001 r., Nr 87, poz. 960 ze zm.) urząd gminy wydaje decyzję o wymeldowaniu osoby, która opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego i utraciła prawo do przebywania w nim. Przepis ten zarówno w dacie orzekania organów obydwu instancji jak i obecnie stanowi, iż organ gminy wydaje na wniosek strony lub z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która utraciła uprawnienia wymienione w art. 9 ust. 2 i bez wymeldowania się opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego, albo osoby, która bez wymeldowania opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego i nie przebywa w nim, co najmniej przez okres 6 miesięcy, a nowego miejsca jej pobytu nie można ustalić. Zacytowanie w całości tego przepisu było konieczne (choć przytaczały go w pełnym brzmieniu organy w uzasadnieniach decyzji) ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 maja 2002 r. (publikowany Dz. U. Nr 78, poz. 716), który zniósł obowiązywanie art. 9 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności z dniem 19 czerwca 2002 r. W związku z utratą mocy art. 9 ust. 2 omawianej ustawy, do którego odsyła art. 15 ust. 2 ustawy, stanowiący podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji, zbędne jest powielanie rozważań na temat charakteru uprawnień do lokalu jakie posiadała wówczas W. Z.. Decydujące dla dalszych rozważań będzie to, czy zgodnie z twierdzeniem skarżącego opuściła ona miejsce stałego pobytu w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności. Należy przy tym pamiętać, że pobytem stałym jest zamieszkiwanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania. Konsekwentnie do przyjętej definicji pojęcia pobytu stałego, opuszczenie tego miejsca pobytu rodzące obowiązek meldunkowy istnieje wówczas, gdy opuszczenie ma charakter trwały, a także dobrowolny. Spełnienie przesłanki opuszczenia przez osobę zainteresowaną dotychczasowego miejsca pobytu stałego następuje wówczas, gdy opuszczenie ma charakter trwały, a także dobrowolny. Spełnienie przesłanki opuszczenia przez osobę zainteresowaną dotychczasowego miejsca pobytu stałego następuje wówczas, gdy jest ono dobrowolne i wynika z jej własnej woli, a nie z powodu bezprawnych działań lub zachowań innych osób. W orzecznictwie istotnie przyjęto nadto domniemanie dobrowolności opuszczenia miejsca pobytu stałego w sytuacji, gdy zmuszenie do opuszczenia lokalu nie jest oczywiste, a strona nie podjęła przewidzianych prawem środków w celu obrony swych praw do przebywania w lokalu. Przenosząc powyższe rozważania na ustalony w sprawie stan faktyczny, baczyć w pierwszym rzędzie należy na to, że postępowanie administracyjne dotyczyło wymeldowania najemcy, który opuścił sporny lokal w [...]r., po kolejnej awanturze domowej i pobiciu przez męża w celu uniknięcia dalszych szykan i w obawie o bezpieczeństwo własne oraz [...]letniego syna. Okoliczność tą potwierdziła W. Z. w piśmie z dnia [...] 2001 r. oraz w czasie oględzin spornego lokalu. Wskazała również na utrudnianie jej przez męża dostępu do mieszkania przez dwukrotną zmianę zamków do drzwi wejściowych i dochodzenie swoich praw do mieszkania w drodze postępowania karnego. Zarówno organ I jak i II instancji dokonał wyczerpujących ustaleń faktycznych w zakresie spełnienia jednej przesłanki wymeldowania z pobytu stałego W. Z., jej uprawnień do przebywania w lokalu. Decyzja organów w tej części była zgodna. Za prawidłową i znajdującą umocowanie w obowiązującym ówcześnie stanie prawnym, należy uznać decyzję organu odwoławczego. Pogląd ten był aktualny do dnia [...] 2002 r., kiedy to zgodnie z wskazanym wyżej orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego posiadanie uprawnienia do przebywania w lokalu stanowiło okoliczność uniemożliwiającą wydanie decyzji o wymeldowaniu. Wyrok Trybunału orzekający o niezgodności z Konstytucją danego aktu prawnego czy jego części oznacza, że jest on obarczony wadą prawną od początku. Stanowisko to prezentuje orzecznictwo sądowoadministracyjne od dawna i nie wymaga uzasadnienia. W niniejszej sprawie utrata mocy obowiązującej przepisu nastąpiła po wydaniu zaskarżonej decyzji. Jednakże Sąd orzekający obowiązany jest w takim wypadku uwzględnić zmieniony stan prawny. Orzeczenie o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją stanowi przesłankę wznowienia postępowania, określoną w art. 145a kpa. Z kolei zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1b ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, obliguje Sąd o uchylenia decyzji. Jeżeli chodzi o sedno sprawy, czyli materię zamieszkiwania żony skarżącego w spornym lokalu, to ona została prawidłowo wyjaśniona i rozważona przez organy obu instancji. Okoliczności w tej mierze przyznają rację skarżącemu. Żona zamieszkuje wraz z dzieckiem w innym mieszkaniu z rodzicami, gdzie prowadzi wspólne gospodarstwo domowe i które stanowi jej miejsce faktycznego pobytu stałego. Wyjaśnić nadto należy, że ewidencja danych meldunkowych jest rejestracją stosunków faktycznych, stąd też powinna odzwierciedlać rzeczywiste dane o miejsce pobytu stałego lub czasowego. Co mając na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny na mocy art. 145 § 1 pkt 1b psa uchylił zaskarżoną decyzję. O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 200 tej ustawy. Sąd zauważa, że przy ponownym rozpatrywaniu sprawy przez organ odwoławczy koniecznym będzie dokonanie wnikliwej oceny ustaleń dowodowych w części dotyczącej okoliczności opuszczenia mieszkania przez W. Z. w kontekście dobrowolności oraz podejmowanych działań prawnych mających na celu realizację przysługujących jej uprawnień najemcy.