II SA/Ka 3352/01

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący - sędzia NSA (del) Leszek Kiermaszek ( spr. ) Sędziowie sędzia NSA (del) Małgorzata Korycińska asesor WSA Rafał Wolnik Protokolant sekretarz sądowy Elwira Karasek po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2004 r. sprawy ze skargi A.K. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...], nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości o d d a l a s k a r g ę. Prezydent Miasta R. decyzją z dnia [...], nr [...], sprostowaną postanowieniem z dnia [...]., działając na podstawie art. 4 pkt. 9b, art. 9a, art. 142 i art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.), art. 137 pkt 37 ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej w związku z reformą ustrojową państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 668 ze zm.) oraz art. 104 i art. 105 kpa umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie z wniosku A.K., M.P. i K.K. o zwrot wywłaszczonej nieruchomości położonej w R., a oznaczonej jako działka nr [...], o powierzchni 3702 m2, zapisanej w księdze wieczystej nr [...], prowadzonej przez Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w R. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ wskazał, iż decyzją Powiatowej Rady Narodowej w R. z dnia [...] przedmiotowa nieruchomość przejęta została na własność Państwa, z przeznaczeniem dla [...] Spółdzielni Mieszkaniowej A w W., na cele budowy spółdzielczego osiedla mieszkaniowego w R. Dalej organ I instancji wskazał, że na mocy umowy darowizny zawartej w formie aktu notarialnego w dniu [...] prawo użytkowania wieczystego nieruchomości nabyła Spółdzielnia Mieszkaniowa B, co ujawnione zostało wpisem do księgi wieczystej prowadzonej dla tejże nieruchomości. Reasumując organ ten stwierdził, iż wobec nabycia przez Spółdzielnię użytkowania wieczystego nieruchomości przed 1 stycznia 1998 r. i ujawnienia tegoż prawa w księdze wieczystej spełnione zostały przesłanki określone w art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami, a zatem postępowanie zainicjowane w sierpniu [...] przez A.K. należało umorzyć jako bezprzedmiotowe, gdyż w sprawie tej roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje. Od powyższej decyzji Prezydenta Miasta R. odwołanie złożyli A.K., M.P. i K.K. podnosząc w szczególności, że umowa darowizny nie będąc tożsamą ze sprzedażą nie korzysta z "dobrodziejstwa art. 229". Odwołujący się zarzucili wskazanej decyzji naruszenie prawa materialnego, art. 105 kpa oraz niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Decyzją z dnia [...], nr [...] Wojewoda [...] z powołaniem się na przepisy art. 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta R. W uzasadnieniu tej decyzji Wojewoda, akceptując w całości stanowisko i argumentację organu pierwszej instancji, położył nacisk na fakt ustanowienia przed dniem 1 stycznia 1998r. prawa użytkowania wieczystego na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej B oraz ujawnienia tego prawa w księdze wieczystej przed tą datą, co uniemożliwiało wydanie orzeczenia o zwrocie nieruchomości. Odnosząc się natomiast do zarzutów podniesionych w odwołaniu stwierdził, iż w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego zarzuty te nie zasługują na uwzględnienie. Na powyższą decyzję Wojewody [...] skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła A.K., domagając się stwierdzenia jej nieważności. Skarżąca zarzuciła decyzji Wojewody, iż wydana została "bez podstawy prawnej", albowiem w sytuacji kiedy wywłaszczona nieruchomość nie została użyta zgodnie z celem określonym w decyzji o wywłaszczeniu należało poinformować poprzedniego właściciela lub spadkobiercę o możliwości zwrotu nieruchomości. Ponadto skarżąca stwierdziła, że w sprawie tej nie zachodzą przesłanki określone w art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami, gdyż jak wynika z zaświadczenia Sądu Rejonowego w R. aktualnymi właścicielami wywłaszczonej nieruchomości na podstawie umowy sprzedaży z dnia [...] są M. i J.L. Zdaniem skarżącej skoro wywłaszczona nieruchomość nie została sprzedana przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami to nie zachodzą przeszkody do zwrotu nieruchomości spadkobiercom wywłaszczonych. W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zdaniem Sądu zaskarżona decyzja nie narusza prawa, a zawarte w skardze zarzuty nie doprowadziły do podważenia legalności kontrolowanego aktu administracyjnego. W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, iż nieruchomość objęta żądaniem zwrotu, w przeszłości stanowiąca własność poprzedników prawnych skarżącej, na mocy ostatecznej decyzji administracyjnej została wywłaszczona na rzecz Państwa za odszkodowaniem, a wywłaszczenie nastąpiło na ściśle określony w tej decyzji cel, a mianowicie "budowę spółdzielczego osiedla mieszkaniowego w C. przy ul. Ż. przez [...] Spółdzielnię Mieszkaniową A w W. Zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami ( t.j. Dz. U. z 2000 r., Nr 46, poz. 543 ze zm.) poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Nieruchomość uznaje się za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, stosownie do postanowień art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami, jeżeli pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu, albo kiedy utraciła moc decyzja o ustaleniu lokalizacji inwestycji lub decyzja o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, a cel ten nie został zrealizowany. Procedującym w sprawie organom administracji wytknąć należy, że nie zajęły jednoznacznego stanowiska w kwestii realizacji celu wywłaszczenia, jakim była budowa spółdzielczego osiedla mieszkaniowego w R., w odniesieniu do objętej wnioskiem nieruchomości. Rozważania te mogłyby mieć o tyle istotne znaczenie, że jeszcze przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, szczególnie w ostatnim okresie obowiązywania ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (t.j. Dz. U. z 1991 r., Nr 30, poz. 127 ze zm.), w orzecznictwie sądowym prezentowany był pogląd, że władanie wywłaszczoną nieruchomością lub jej częścią przez osobę trzecią na podstawie tytułu prawnego samo przez się nie oznacza, że zwrot nieruchomości (gdy cel wywłaszczenia nie został zrealizowany) jest niedopuszczalny (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 1994 r., sygn. III ARN 22/94, OSNAPiUS 1994, Nr 7, poz.108). W każdym razie organ administracyjny winien był zbadać stan prawny wywłaszczonego gruntu oraz przeprowadzić w tym zakresie rozważania. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego poglądy te zachowują aktualność w obowiązującym stanie prawnym, także na tle brzmienia art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami wprowadzającego do tekstu prawnego negatywną przesłankę zwrotu. W sytuacji bowiem zawiśnięcia sprawy zmierzającej do obalenia domniemania zgodności wpisu do księgi wieczystej prawa nabywcy z rzeczywistym stanem prawnym, właściwy organ administracyjny prowadzący postępowanie o zwrot nieruchomości powinien wstrzymać się z podjęciem decyzji o odmowie zwrotu, gdyż w sprawie występuje zagadnienie prejudycjalne, co stwarza podstawę do zawieszenia postępowania administracyjnego (art.97 § 1 pkt 4 kpa). W konkretnej, rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie ma jednak miejsca, stąd to uchybienie organów nie wywarło wpływu na finalny wynik sprawy. Organy bowiem w sposób niewadliwy ustaliły, że jeszcze przed wszczęciem postępowania w sprawie o zwrot nieruchomości, co miało miejsce w dniu [...], Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] stwierdził nabycie przez C S.A. D prawa użytkowania wieczystego większej nieruchomości, w której granicach znalazła się m.in. wywłaszczona działka nr [...] i prawo to wpisane zostało do księgi wieczystej, a następnie w dniu [...] prawo użytkowania wieczystego tejże nieruchomości przekazane zostało na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej B i prawo to z dniem [...] ujawnione zostało w księdze wieczystej. Na gruncie omawianych przepisów zwrot nieruchomości możliwy jest nie tylko w razie ustalenia, że nieruchomość wywłaszczona lub jej część okazała się zbędna na cel określony w decyzji, ale również w sytuacji, gdy aktualny stan prawny nieruchomości nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu zwrotu na rzecz poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercy. Intertemporalny przepis art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami wprowadził bowiem negatywną przesłankę zwrotu. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli przed dniem wejścia w życie ustawy nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to ujawnione zostało w księdze wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości, nie można orzec o zwrocie nieruchomości. W takiej sytuacji, zgłoszone żądanie pomimo wystąpienia przesłanki "zbędności" nie może zostać uwzględnione. Zauważyć również należy, iż konstrukcja powołanego przepisu przejściowego zawiera alternatywę rozłączną, stanowiąc, iż roszczenie o zwrot nieruchomości wywłaszczonej nie przysługuje, jeżeli przed dniem 1 stycznia 1998 r. nieruchomość została sprzedana albo oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej. Ponadto wskazania wymaga, iż na gruncie obowiązującego ustawodawstwa istnieje jednolitość ujmowania prawa użytkowania wieczystego niezależnie od źródła powstania tego prawa. W sformułowaniu wynikającym z art. 229 ustawy "ustanowiono na niej (tj. nieruchomości) prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej" mieści się nie tylko umowne oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste, ale również nabycie tego prawa w drodze decyzyjnego uwłaszczenia państwowej osoby prawnej (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 maja 2001r., sygn. I SA 2572/99, LEX nr 54754). Zważyć jednocześnie należy, iż ratio legis art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami to stabilizacja stanu prawnego zaistniałego na nieruchomości wywłaszczonej w dniu wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami (tj. w dniu 1 stycznia 1998 r.), jako ustawy w nowy sposób normującej zasady i tryb zwrotu nieruchomości wywłaszczonych, jak również zasady i tryb zbywania oraz udostępniania nieruchomości publicznych. W niniejszej sprawie organom obu instancji nie można zarzucić, iżby błędnie zinterpretowały, użyty w art. 229 omawianej ustawy zwrot "roszczenie, o którym mowa w art.136 ust. 3, nie przysługuje". Przeciwnie, organy te przeprowadziły postępowanie wyjaśniające oraz podjęły rozważania, w następstwie których doszły do przekonania, że czynności cywilnoprawne i wpis prawa do księgi wieczystej dokonane przed wejściem w życie ustawy i przed złożeniem wniosku o zwrot nieruchomości uniemożliwiają wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nieruchomości. W efekcie zatem, z uwagi na bezprzedmiotowość prowadzonego w sprawie postępowania, zasadnie orzekły o jego umorzeniu. W świetle bowiem utrwalonego stanowiska judykatury, jeżeli w sprawie o zwrot nieruchomości, wszczętej na podstawie art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, ujawni się okoliczność, iż nieruchomość wywłaszczona została sprzedana albo oddana w użytkowanie wieczyste przed dniem wejścia w życie tej ustawy, prawa nabywcy zaś zostały ujawnione w księdze wieczystej, to postępowanie administracyjne podlega umorzeniu na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. jako bezprzedmiotowe. (vide : wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 stycznia 2000 r., sygn. I SA 276/99, OSP 2001/5/80). Wskazania wymaga także ustanowione w art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 136 ze zm.) domniemanie, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Jest to co prawda domniemanie wzruszalne, jednakże skarżąca nie wykazała, by skorzystała z dostępnych środków prawnych i przedsięwzięła czynności zmierzające do wyeliminowania z obrotu prawnego prawomocnej decyzji uwłaszczeniowej czy też aktów prawnych dotyczących przekształceń w zakresie ustanowionego użytkowania wieczystego. W świetle powyższych okoliczności niezasadne stają się powołane przez skarżącą zarzuty w kwestii aktualnego stanu prawnego nieruchomości wynikającego z zaświadczenia Sądu Rejonowego w R., jak również twierdzenia skarżącej, iż w sprawie tej nie zachodzą przesłanki określone w art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Zwrócić należy uwagę zwłaszcza na fakt, iż zaświadczenie na które powołuje się skarżąca nie odnosi się do nieruchomości będącej przedmiotem niniejszego postępowania (działki o nr [...], objętej księgą wieczystą nr [...]), gdyż zaświadczenie to dotyczy działek o nr [...] i [...], objętych księgami wieczystymi o nr [...] i nr [...], a nadto w zaświadczeniu tym wskazuje się wyraźnie, iż działka o nr [...] została odłączona i przeniesiona do księgi wieczystej o nr [...] z dniem [...]. Jak wynika natomiast z zebranego w sprawie materiału nieruchomość ta na mocy decyzji wywłaszczeniowej z dnia [...] przeszła na własność Państwa, następnie na rzecz C S.A. D ustanowiono użytkowanie wieczyste tejże nieruchomości, zaś z dniem [...] prawo użytkowania wieczystego nabyła Spółdzielnia Mieszkaniowa B i prawo to ujawnione zostało w dniu [...] wpisem do księgi wieczystej prowadzonej obecnie dla przedmiotowej nieruchomości o nr [...]. Niezasadnym jest również powołany przez skarżącą zarzut dotyczący informowania o możliwości zwrotu nieruchomości w sytuacji, gdy wywłaszczona nieruchomość nie jest używana zgodnie z celem jej wywłaszczenia, zwłaszcza, iż kierowany jest na etapie postępowania o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, a nie we wcześniejszym postępowaniu dotyczącym przekształceń w zakresie stanu prawnego nieruchomości. W świetle powyższego podzielić należy zatem pogląd organów obu instancji, iż w rozpatrywanej sprawie spełnione zostały przesłanki określone w art. 229 ustawy, co z kolei stwarzało podstawę do umorzenia wszczętego postępowania o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Rozważania te prowadzą do konkluzji, że w ostatecznym wyniku zaskarżona decyzja nie narusza prawa, przeto skargę należało oddalić na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) w związku z art. 97 § 1 ustawy Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.).