II SA/Ka 579/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach (spr.) Sędziowie NSA Anna Apollo WSA Małgorzata Jużków Protokolant Mariola Grąziowska po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2004 r. przy udziale- sprawy ze skargi M. O. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Wojewody [...] na rzecz skarżącego [...]zł ([...]złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z [...] r. nr [...] Prezydent Miasta B. orzekł o wymeldowaniu M. O. z miejsca pobytu stałego w B. przy ul. A. Jako podstawę prawną decyzji wskazał art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tekst jednolity Dz. U. z 2001 r. Nr 87, poz. 960.), art. 104 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu wyjaśnił, że o wymeldowanie zwróciła się E. W. będąca najemcą mieszkania na podstawie decyzji Wydziału Spraw Lokalowych Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w B. z [...] r. M. O. – były zięć - został zameldowany w tym mieszkaniu na pobyt stały [...] r. Następnie organ administracji powołując się na wyjaśnienia E. W. i M. O., a także na wynik oględzin mieszkania oraz informację Prokuratury Rejonowej w B. przedstawił stan faktyczny sprawy. I tak, w [...] 2001 r. E. W. zamontowała w mieszkaniu nowy zamek, przez co, M. O. utracił do niego dostęp. Od tego też czasu mieszka u swojej żony przy ul. B. W związku z tą sytuacją, Prokuratura Rejonowa w B. prowadziła czynności w sprawie. Organ I instancji ustalił ponadto, że w mieszkaniu przy ul. A brak jest jakichkolwiek rzeczy osobistych M. O.. Wobec tych ustaleń - stwierdził organ I instancji - zaistniały przesłanki z art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Lokal przy ul. A stanowi własność gminy B., a E. W. jako najemca posiada do niego prawo samoistne, natomiast M. O. posiadał uprawnienia pochodne. Cofnięcie przez najemcę zgody na dalsze zamieszkiwanie osoby posiadającej uprawnienia pochodne oznacza pozbawienie jej prawa do przebywania w lokalu. E. W. występując z wnioskiem o wymeldowanie cofnęła zgodę na dalsze zamieszkiwanie w tym lokalu osoby trzeciej. Z dniem złożenia wniosku o wymeldowanie M. O. utracił swoje prawo, a ponadto od [...] 2001 r. nie zamieszkuje w tym lokalu. Mieszkanie opuścił dobrowolnie zamieszkując w lokalu, którego najemcą jest jego żona G. O.. Na końcu, organ I instancji stwierdził, że strona pomimo tych okoliczności nie wymeldowała się. W odwołaniu od tej decyzji M. O. stwierdził, że nie opuścił dobrowolnie mieszkania przy ul. A. W [...] 2001 r. E. W. montując dodatkowy zamek w drzwiach uniemożliwiła mu do niego dostęp. To wydarzenie miało miejsce, kiedy chwilowo przebywał poza B.. Czynności w sprawie prowadziła policja i prokuratura nie stwierdzając faktu popełnienia przestępstwa. M. O. wyjaśnił, że z tego powodu został zmuszony do zamieszkania u żony G. O., z którą zawarł związek małżeński w [...] r. Podniósł, iż o braku zamiaru opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu świadczy pozostawienie tam umeblowania. Decyzją z [...] r. nr [...] Wojewoda [...], powołując się na art.138 § 1 pkt. 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu wyjaśnił, że w rozpoznawanej sprawie zachodzi sytuacja z art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. M. O. utracił bowiem uprawnienia pochodne do przebywania w lokalu przy ul. A, ponieważ jego najemca – E. W. cofnęła swoją zgodę. Od [...] 2001 r. nie zamieszkuje w tym lokalu, co oznacza, że nie ma tam zgromadzonych rzeczy osobistych i przedmiotów majątkowych, nie stołuje się i nie nocuje w nim. Nie prowadzi gospodarstwa domowego, ponadto lokal nie stanowi centrum jego spraw życiowych. Odnosząc się do zarzutów odwołania Wojewoda [...] przypomniał, że Prokuratura Rejonowa w B. w tej sprawie odmówiła wszczęcia dochodzenia. Ponadto, że w orzecznictwie wyrażono pogląd, iż równoznaczne z dobrowolnym opuszczeniem lokalu jest usunięcie osoby posiadającej uprawnienia pochodne przez najemcę lokalu. Dopiero prawomocny wyrok sądu powszechnego przywracający naruszone posiadanie powoduje, że brak jest przesłanki dobrowolnego opuszczenia lokalu. W tej sprawie, taki wyrok nie zapadł. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego M. O. przypomniał, że nie opuścił dotychczasowego miejsca pobytu dobrowolnie. Następnie przytoczył argumentację zaprezentowaną w odwołaniu. Na końcu stwierdził, że pozostał bez dachu nad głową. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) "Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie." Natomiast według art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), kontrola (...) sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Tylko zatem stwierdzenie, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a, b, c tej ustawy). Skarga M. O. zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 15 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych w brzmieniu obowiązującym w [...] r.: "Osoba, która opuszcza miejsce pobytu stałego lub czasowego trwającego ponad 2 miesiące, jest obowiązana wymeldować się w organie gminy, właściwym ze względu na dotychczasowe miejsce jej pobytu, najpóźniej w dniu opuszczenia tego miejsca. Organ gminy wydaje na wniosek strony lub z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która utraciła uprawnienie wymienione w art. 9 ust. 2 i bez wymeldowania się opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego, albo osoby, która bez wymeldowania się opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego i nie przebywa w nim co najmniej przez okres 6 miesięcy, a nowego miejsca jej pobytu nie można ustalić." Według art. 9 ust. 2 tej ustawy: "Przy zameldowaniu na pobyt stały lub czasowy trwający ponad 2 miesiące należy przedstawić potwierdzenie uprawnienia do przebywania w lokalu (pomieszczeniu), w którym ma nastąpić zameldowanie". Należy przypomnieć, że ten przepis z dniem 19 czerwca 2002 r. został uznany za niezgodny z Konstytucją RP, ponieważ wyrokiem z 27 maja 2002 r. sygn. akt K 20/01 Trybunał Konstytucyjny orzekł: Art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2001 r. Nr 87, poz. 960 i Nr 110, poz. 1189): a) jest niezgodny z art. 52 ust. 1 i art. 83 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; b) nie jest niezgodny z art. 7 i 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności przepisu ustawy z Konstytucją jest ostateczne i powoduje uchylenie przepisu z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw RP obwieszczenia prezesa Trybunału o utracie mocy obowiązującej. Według art. 145 lit. a ustawy Kodeks postępowania administracyjnego, można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją (...), na podstawie którego została wydana decyzja. Ta regulacja prawna oznacza, że przepis niekonstytucyjny nie może stanowić podstawy prawnej decyzji administracyjnej, jak również nie może być stosowany w ramach sądowo-administracyjnej kontroli decyzji administracyjnej. W rozpoznawanej sprawie organy administracji uznały, że zaistniały przesłanki wymeldowania wskazane w art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych polegające na tym, że M. O. utracił uprawnienie do przebywania w lokalu, którego najemcą była E. W. – utracił je, ponieważ ta cofnęła zgodę na jego dalsze zamieszkiwanie. Ponadto ustalono, że skarżący bez wymeldowania się opuścił dotychczasowe miejsce pobytu stałego. Wobec treści orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego należy zbadać, czy organy administracji prawidłowo ustaliły, że M. O. opuścił dotychczasowe miejsce pobytu stałego. Opuszczenie to pojęcie obejmujące swoim zakresem pewien obiektywnie istniejący stan rzeczy, w tym wypadku opuszczenie stało się przymusowe, jako wynik zachowania się najemcy. Bezspornym jest, że skarżący nie akceptując tej sytuacji złożył [...] 2001 r. zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa. Jednakże postanowieniem z [...] r. sygn. akt [...] odmówiono wszczęcia dochodzenia w tej sprawie. Bezspornym również jest, że M. O. nie podjął równocześnie czynności cywilnoprawnych mających na celu przywrócenie naruszonego posiadania mieszkania. Tym samym, doszło do faktycznego opuszczenia mieszkania przy ul. A, a nowym miejscem pobytu skarżącego stał się lokal, którego najemcą była jego żona G. O.. Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji i podanych w niej motywów stwierdził, iż ocena dowodów, jakiej dokonał w tej sprawie organ odwoławczy wykraczała poza ramy swobodnej oceny dowodów i jako taka nie korzysta z ochrony przewidzianej w art. 80 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem:" Organ administracji państwowej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona". Oznacza to, że organ administracji państwowej w ocenie materiału dowodowego nie jest skrępowany żadnymi regułami dowodowymi, a ustaleń faktycznych dokonuje według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnie rozważonego materiału dowodowego. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana z uwzględnieniem norm prawa procesowego i z zachowaniem reguł tej oceny. Reguły te polegają na tym, że: -należy opierać się na materiale dowodowym zgromadzonym w toku postępowania, -materiał ten musi być poddany wszechstronnej ocenie, -ocena ta powinna odnosić się do poszczególnych dowodów z uwzględnieniem ich znaczenia dla sprawy, (tak B. Adamiak w "Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 1996 r. str. 376-378). Dopóki granice swobodnej oceny dowodów nie zostaną przez organ orzekający przekroczone Sąd nie ma podstaw do podważania dokonanych w ten sposób ustaleń. Tak nie było w niniejszej sprawie. Organy administracji nie rozważyły dość wnikliwie zebranego w sprawie materiału dowodowego, jak również nie przeprowadziły wszystkich dowodów niezbędnych dla prawidłowego ustalenia stanu faktycznego. W orzecznictwie sądowym utrwalił się pogląd, że przesłanka opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych jest spełniona, jeżeli opuszczenie to ma charakter trwały i jest dobrowolne. Podkreśla się przy tym, że za równoznaczną z opuszczeniem lokalu należy uznać nie tylko dobrowolną zmianę miejsca pobytu, ale także sytuację, w której osoba dotychczas zameldowana została usunięta z lokalu. Oczywistym jest, że usunięcie z lokalu może nastąpić w wyniku bezprawnych działań osób trzecich, jak również w wyniku działań, które choć przymusowe, bezprawnymi nie są. Opuszczenie lokalu może nastąpić nie tylko przez złożenie stosownego oświadczenia, ale także poprzez odpowiednie zachowanie, które w sposób niebudzący wątpliwości wyrażać będzie taką wolę określonej osoby. I tak, długotrwałe, faktyczne zamieszkanie w innym lokalu, założenie w nim ośrodka swoich osobistych i majątkowych interesów, a także faktyczne zaniechanie podjęcia jakichkolwiek działań zmierzających do przywrócenia możliwości pobytu w dotychczasowym lokalu i zerwanie z nim związków pozwala na ocenę, że nastąpiło opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu. We wskazanym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego podkreślono, że pojęcia zamieszkanie i pobyt zakładają przebywanie (fizyczną obecność) w jakimś miejscu, jednak w przypadku zamieszkania chodzi o pobyt kwalifikowany przez dodatkowe okoliczności dotyczące jego trwałości. W obu wypadkach zainteresowanemu przysługuje prawo wolności swobodnego, nieskrępowanego wyboru miejsca zamieszkania i miejsca pobytu, możliwość wyboru lokalu (pomieszczenia), gdzie dana osoba zamierza mieszkać lub przebywać. Wybór lokalu, w którym się mieszka (przebywa) nie ma charakteru abstrakcyjnego. Zamieszkanie to w praktyce przebywanie pod dachem w nadającym się do tego pomieszczeniu (lokalu). Wolność wyboru miejsca zamieszkania rozumieć należy w kategoriach ujęcia wolności konstytucyjnych, przyjmując, że obejmuje ona generalny zakaz ingerencji państwa i władz publicznych w tę sferę życia człowieka. Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że dla ustalenia przesłanki opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu najistotniejsze znaczenie mają te okoliczności przedmiotowe, które pozwalają na jednoznaczne odtworzenie rzeczywistej woli osoby, której wymeldowanie dotyczy. Opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu oznacza bowiem, że na podstawie dobrowolnej decyzji - świadomego aktu woli mamy do czynienia z sytuacją przeniesienia wszystkich najistotniejszych spraw życiowych do nowego miejsca pobytu. W rozpoznawanej sprawie skarżący nie podjął skutecznej akcji w trybie art. 344 ustawy Kodeks cywilny mającej na celu przywrócenie posiadania mieszkania. Jednakże nie pozostał bierny, ponieważ jak to już wskazano złożył zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa. Jednocześnie zaś z konieczności, przeniósł swoje najistotniejsze sprawy życiowe do nowego miejsca pobytu - lokalu zajmowanego przez żonę w B. przy ul. B. Ta ostatnia okoliczność w świetle zasad doświadczenia życiowego wydawałaby się być oczywistą, skoro w [...] r. G. i M. O. zawarli związek małżeński. Należy przypomnieć, że istota związku małżeńskiego polega na prowadzeniu przez małżonków wspólnego gospodarstwa domowego, pożyciu fizycznym i wzajemnych więziach uczuciowych. Zatem z założenia, każdy trwały związek małżeński powinien funkcjonować w określonym miejscu pobytu obojga małżonków. Odnosząc te rozważania do rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że organy administracji nie ustaliły, czy M. O. jako współmałżonek prowadził od [...] r. wspólne gospodarstwo domowe z żoną G. w mieszkaniu przy ul. B, co oznaczałoby, że tam posiadał centrum swoich spraw życiowych, czy też prowadził takie gospodarstwo przy ul. A. E. W. we wniosku o wymeldowanie stwierdziła bowiem, iż G. O. przebywała przy ul. A do [...] 2001 r., tj. do chwili zamontowania dodatkowego zamka w drzwiach mieszkania. To zaś oznaczałoby, że G. i M. O. do tego czasu prowadzili gospodarstwo domowe w spornym mieszkaniu. Nie można jednak wykluczyć również takiej sytuacji, że małżonkowie nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego pod wskazanymi adresami, co oznaczałoby, iż pozostawali w separacji. Powyższe okoliczności należy ustalić na podstawie zeznań G. O. oraz zeznań jej syna M. S.(S.), jeśli w tym czasie zamieszkiwał przy ul. B , a także na podstawie wyjaśnień skarżącego. Niezależnie od tego, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy należy dokonać ustaleń dotyczących faktycznego zamieszkiwania w lokalu przy ul. A E. W.. Skarżący podniósł bowiem w odwołaniu okoliczności dotyczące wzajemnych relacji pomiędzy nim, byłą żoną oraz E. W.. Wynika z tych wyjaśnień, że wszystkie wskazane osoby zamieszkiwały od [...] r. w mieszkaniu przy ul. C w B.. Następnie E.W. zawarła z M. O. ustną umowę, mocą której ustalono, że zamelduje byłego zięcia w mieszkaniu, którego była najemcą pod warunkiem, iż ten opuści mieszkanie przy ul. C. Jednocześnie strony tej umowy ustaliły, że skarżący będzie ponosił koszty utrzymania mieszkania, a E. W. będzie zamieszkiwać z córką. W wykonaniu tej umowy, [...] r. M. O. zawarł umowę sprzedaży gazu (k.44). Powyższe okoliczności należy ustalić na podstawie zeznań córki E. W. – D. z domu W., byłej żony skarżącego oraz na podstawie wyjaśnień stron postępowania. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) uchylił zaskarżoną decyzję, ponieważ stwierdził naruszenie przepisów postępowania – art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. - co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. O kosztach orzeczono w trybie art. 200 tej ustawy.