II SO/Gl 13/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Broda po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. L. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 3 listopada 2016 r. sygn. akt II SO/Gl 13/16 w sprawie z wniosku R. L. o przyznanie prawa pomocy (odnoszącego się do sprawy dotyczącej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. w przedmiocie uprawnień do kierowania pojazdami) w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego albo adwokata postanawia: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Wnioskiem z dnia 3 października 2016 r. R. L. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata lub radcy prawnego z urzędu. W uzasadnieniu wskazał, że oczekuje na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. i nie posiada wiedzy prawniczej aby złożyć na nią skargę. Zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy prowadzi on samodzielnie jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie posiada żadnego majątku, żadnych oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 5.000 zł. Utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w kwocie 1.350 zł netto. Jako swoje zobowiązania i stałe wydatki wskazał na koszty wyżywienia, noclegów, leków, opłat za telefon, dojazd do pracy, koszty higieny osobistej i ubrania, nie podając jednak wysokości tych kwot. Pismem z dnia 13 października 2016 r. referendarz sądowy zobowiązał wnioskodawcę do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych wskazanych w powyższym wniosku poprzez: - udokumentowanie wysokości uzyskiwanego dochodu; - podanie orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (czynsz lub podatek od nieruchomości, opłaty za tzw. media, zakup żywności, środków czystości, leczenie i zakup leków oraz inne wydatki); W odpowiedzi na to wezwanie, wnioskodawca udokumentował kwotę otrzymywanego wynagrodzenia za pracę oraz oszacował bieżące, miesięczne koszty swojego utrzymania w postaci: wyżywienia – 750 zł, odzieży i środków czystości – 200 zł, leków – 100 zł, dojazdów do pracy – około 127 zł, telefonu – 50 zł. Wyjaśnił ponadto, że pozostałą kwotą pokrywa koszty opłat za noclegi, aczkolwiek pieniądze te nie wystarczają na pokrycie tego wydatku. Następnie, referendarz sądowy postanowieniem z dnia 3 listopada 2016 r. powyższy wniosek oddalił. W uzasadnieniu powołując się na literaturę przedmiotu wskazał, że jak wynika z regulacji ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zmianami, zwanej dalej w skrócie Ppsa) o przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia, ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Referendarz wskazał również, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Zaznaczył przy tym, że wykazanie zasadności złożonego wniosku należy do obowiązku wnioskodawcy, brak jest bowiem prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Referendarz podniósł, że rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Zdaniem referendarza, wnioskodawca w rozpatrywanej sprawie nie udowodnił, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy, gdyż nie zdołał w sposób pełny i wyczerpujący zobrazować zakresu i wysokości swoich wydatków. Referendarz zwrócił uwagę, że choć za wiarygodne należało uznać oświadczenia wnioskodawcy, w których oszacował on wydatki, jakie ponosi na zakup wyżywienia, odzieży i środków czystości to niewyjaśniona została kwestia pozostałych opłat. Referendarz wskazał na podany w druku urzędowego formularza adres miejsca zamieszkania wnioskodawcy (stanowiący jednocześnie adres do korespondencji) co - według referendarza - oznacza, że wnioskodawca zajmuje lokal mieszkalny (mieszkanie lub dom), a fakt ten generuje obowiązek uiszczania opłat za korzystanie z niego (czynsz najmu, bądź opłata eksploatacyjna w przypadku mieszkania własnościowego, podatek od nieruchomości) oraz opłaty za media (prąd elektryczny, gaz, woda). Tymczasem koszty te w ogóle nie zostały przez wnioskodawcę wykazane, ani nawet oszacowane. Referendarz podniósł również, że wnioskodawca używa jedynie pojęcia "noclegi", których koszt pochłania reszta pieniędzy ("a i tak na to jeszcze brakuje"). Następnie, referendarz wyjaśnił, że dla rozważenia aktualnej kondycji majątkowej wnioskodawcy istotne jest porównanie jego dochodów i wydatków, które ponosi, a obie te wartości powinny być wskazane i udokumentowane w sposób jasny i przejrzysty, nie budzący wątpliwości. Zdaniem referendarza, jedynie tak wykazany stan majątkowy wnioskodawcy może dawać podstawę do uwzględnienia wniosku w całości, bądź też w części. Przenosząc te rozważania na grunt rozpatrywanego wniosku referendarz wskazał na brak jakichkolwiek danych odnośnie wydatków ponoszonych przez wnioskodawcę na utrzymanie jego lokalu mieszkalnego, pomimo jasnego i wyraźnie sprecyzowanego wezwania referendarza sądowego w tym przedmiocie. Według referendarza taka sytuacja rodzi domniemanie, że wnioskodawca korzysta z pomocy innych osób w utrzymaniu swojego domu, bądź też nie mieszka jednak sam, ale pozostaje z inną osobą, bądź z innymi osobami, we wspólnym gospodarstwie domowym. Istnieje także potencjalna możliwość, że posiada on inne, dodatkowe źródło dochodu, które pozwala mu na uiszczanie tych opłat, bądź też wnioskodawca korzysta z pomocy finansowej innych osób. Te potencjalne okoliczności w sposób diametralny zmieniają zaś kondycje majątkową wnioskodawcy. Referendarz zaznaczył, że wskazane przez niego luki przedstawionym przez wnioskodawcę materiału źródłowego powodują de facto, iż w ogóle nie ma możliwości ustalenia rzeczywistego, aktualnego stanu majątkowego wnioskodawcy. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazał, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. W ustawowym terminie wnioskodawca wniósł sprzeciw od tego postanowienia referendarza, w którym zwrócił uwagę, że wystąpił do Sądu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, aby pełnomocnik z urzędu sporządził w jego mieniu skargę. Odmowne postanowienie referendarza uniemożliwiło mu skorzystanie z tego uprawnienia. Wnioskodawca wyjaśnił, że nie prowadzi żadnego gospodarstwa domowego, jest zameldowany u rodziców, lecz nocuje w samochodzie dostawczym, którym wykonuje pracę. Zaznaczył, że nie posiada żadnego dodatkowego źródła dochodu, nie korzysta też z pomocy finansowej innych osób. Do sprzeciwu wnioskodawca załączył wydruk z konta bankowego. Pismem z dnia 22 listopada 2016 r. wnioskodawca podtrzymał swój wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, wnosząc o rozpoznanie powyższego sprzeciwu oraz wskazując, że występuje z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 § 1 Ppsa, sąd rozpatrując sprzeciw wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Z kolei art. 245 Ppsa stanowi, że przyznanie prawa pomocy może nastąpić bądź w zakresie całkowitym, bądź częściowym. W zawisłej sprawie skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. I tak, w myśl art. 246 § 1 pkt 1 Ppsa, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak słusznie zauważył referendarz, z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Nadto, zgodnie z art. 255 Ppsa, do wnioskodawcy wystosowuje się wezwanie wtedy, gdy jego oświadczenia zawarte w druku urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzą wątpliwości i rodzi po stronie wnioskodawcy obowiązek w postaci złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych. Innymi słowy, omawiane wezwanie oznacza w istocie, że złożony przez stronę wniosek nie może niejako sam przez się stanowić podstawy do przyznania jej prawa pomocy, i ma na celu zniesienie tego stanu rzeczy. W konsekwencji niewykonanie wezwania bądź wykonanie w niepełnym zakresie nie usuwa mankamentów wniosku, co więcej ukazuje je w jeszcze bardziej niekorzystnym świetle. Nie tylko uniemożliwia ono bowiem weryfikację twierdzeń wnioskodawcy, ale nawet może wzmocnić zastrzeżenia co do ich wiarygodności, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę jego możliwości płatniczych. W rozpoznawanej sprawie referendarz prawidłowo wezwał wnioskodawcę o uzupełnienie danych zawartych w formularzu wniosku. Wezwanie z dnia 13 października 2016 r. zobowiązywało wnioskodawcę do udokumentowania wysokości osiąganego dochodu oraz do oszacowania kosztów związanych z miesięcznym utrzymaniem się, lecz nie tylko w zakresie zakupu żywności czy środków czystości, lecz także odnoszących się do nieruchomości, jaką wskazał we wniosku jako miejsce swego zamieszkania w postaci mediów oraz czynszu lub innych opłat. W wyznaczonym przez referendarza terminie wnioskodawca udokumentował swój dochód z tytułu umowy o pracę oraz oszacował miesięczne wydatki ponoszone na zakup wyżywienia, środków czystości i odzieży. Poinformował również, że z reszty pieniędzy pokrywa koszt noclegów, lecz i tak nie wystarcza mu na cel pieniędzy. Wypowiedź ta nie została jednak przez wnioskodawcę w żaden sposób rozwinięta, w kontekście podanej przez niego w druku wniosku informacji o zamieszkaniu w lokalu przy ul. [...] w B. Słusznie, wobec tej okoliczności, referendarz powziął wątpliwość odnośnie oceny faktycznych możliwości płatniczych wnioskodawcy. Badając wniosek referendarz dysponował bowiem informacją, że wnioskodawca zajmuje jakiś lokal mieszkalny i to zajmuje go sam. Z przedłożonych przez niego dokumentów oraz udzielonych wyjaśnień nie wynikało zaś, jakie koszty ponosi w związku z zamieszkiwaniem w tym lokalu. Wnioskodawca nie wyjaśnił referendarzowi, że wskazany adres służy jedynie celom meldunkowym. Miał zatem rację referendarz sądowy, że luki w zakresie przedstawionego przez wnioskodawcę materiału źródłowego spowodowały, że brak było podstaw do uznania, iż wnioskodawca przedstawił swój stan majątkowy w sposób rzetelny i nie budzący jakichkolwiek wątpliwości. Dopiero w sprzeciwie od postanowienia referendarza wnioskodawca wyjaśnił, że jest zameldowany u rodziców, lecz nocuje w samochodzie. Informacja ta w istocie przeczy wcześniejszej informacji skarżącego zawartej w piśmie z dnia 24 października 2016 r., gdzie wskazał, że opłaca noclegi. Nadal zatem brak jest wyczerpujących i w należyty sposób udokumentowanych wyjaśnień odnośnie kosztów, jakie wnioskodawca ponosi w związku z bieżącym utrzymaniem się. Przy czym, niewłaściwe jest stanowisko wnioskodawcy, że referendarz żąda od niego rachunków za zakup żywności. Tę okoliczność wszak referendarz uznał za wiarygodną w świetle szacunkowych kosztów, jakie wnioskodawca przedstawił. Z uzasadnienia postanowienia referendarza w sposób klarowny wynika, jakie wydatki wnioskodawca obowiązany był wykazać. W ocenie Sądu, dalsze wyjaśnienia wnioskodawcy nadal uniemożliwiają weryfikacje jego twierdzeń. Wnioskodawca załączył do sprzeciwu wydruk z kontra bankowego (na dzień 17 listopada 2016 r.), w którym widnieje zadłużenie w wysokości 6627, 43 zł oraz fragmentaryczna informacja, że odbiorcą jakieś kwoty jest pięciokrotnie komornik sądowy. Wydruk ten nie wskazuje jednak, jakie to są kwoty oraz z jakiego tytułu wnioskodawca obowiązany jest je uiszczać. Sam wnioskodawca też nie udzielił wyjaśnień w tym przedmiocie. Podkreślić wymaga, że Sąd nie jest uprawniony do wystosowania do strony wezwania mającego na celu wyjaśnienie powstałych wątpliwości, gdyż zgodnie z regulacją art. 260 Ppsa, Sąd, po wniesieniu sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia, a nie rozpoznaje natomiast wniosku o przyznanie prawa pomocy na nowo. Wobec wskazanych okoliczności Sąd nie mógł zatem zmienić zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego i wniosek skarżącego uwzględnić. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 260 Ppsa., Sąd orzekł o utrzymaniu zaskarżonego postanowienia w mocy. Pouczyć wymaga, że niniejsze rozstrzygniecie nie pozbawia strony uprawnienia do złożenia nowego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z regulacją art. 243 Ppsa, prawo pomocy może być przyznane na wniosek strony złożony na każdym etapie postępowania sądowego aż do jego prawomocnego zakończenia. Przy czym strona musi mieć na względzie, że podstawą do przyznania prawa pomocy przy ponownym rozpoznaniu wniosku w tym przedmiocie musi być zmiana okoliczności, które legły u podstaw poprzedniego rozstrzygnięcia. Jak wynika z akt sprawy wnioskodawca z skorzystał z tego uprawnienia. Jego kolejnemu wnioskowi o przyznanie prawa pomocy nadany zostanie zaś odrębny bieg. Na marginesie, wobec obaw skarżącego związanych z brakiem fachowej wiedzy, w kontekście możliwości skorzystania z przysługującego mu uprawnienia do wniesienia skargi do sądu administracyjnego, wyjaśnić wymaga, że skarga ta nie jest obwarowana przymusem radcowsko- adwokackim, strona może zatem sama sporządzić takie pismo, zaś ewentualne braki formalne obowiązana będzie uzupełnić na wezwanie sądowe. Nadto, poinformować należy, że Sąd rozpoznając skargę nie jest związany jej zarzutami i wnioskami (art. 134 § 1 Ppsa, wyjątek dotyczy pisemnej interpretacji przepisów prawa podatkowego, a zatem nie ma zastosowania w sprawie).