III SA/Gl 1017/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Apollo po rozpoznaniu w dniu 30 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi I. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego postanawia: 1. zwolnić stronę skarżącą z obowiązku uiszczenia części każdorazowej opłaty sądowej, przekraczającej kwotę 200 (dwieście) zł; 2. ustanowić dla strony skarżącej radcę prawnego z urzędu. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 89.716 zł strona skarżąca złożyła w terminie siedmiodniowym, na urzędowym formularzu PPF, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku strona oświadczyła, że znajduje się w ciężkiej sytuacji, spowodowanej tym, że nie mogła rozpocząć prowadzenia swojej działalności gospodarczej. Poza tym, jej stan zdrowia praktycznie uniemożliwił jej podjęcie zatrudnienia (pracy zarobkowej). Koszty budowy zakładu pochłonęły wszystkie oszczędności, a poza tym, na budowę zakładu zaciągnięty został kredyt bankowy. Z uwagi na to, że zakład nie został uruchomiony, kredyt nie mógł być przez wnioskodawcę spłacany, w rezultacie ruchomości i nieruchomości strony zostały zajęte przez komornika. Wnioskodawca oświadczył, że pozostaje w siedmioosobowym gospodarstwie domowym ze swoją żoną oraz pięciorgiem dzieci: K. (28 lat), I. (26 lat), P. (23 lata), R. (22 lata) i M. (5 lat). Dochody miesięczne wspólnego gospodarstwa domowego, wg oświadczenia skarżącego, przedstawiają się następująco: skarżący osiąga około 600 zł z podejmowanych przez siebie prac dorywczych, P.M. uzyskuje wynagrodzenie w wysokości 1.800 zł brutto, natomiast R.M. prowadzi własną działalność gospodarczą, z której uzyskuje przeciętnie 2.000 zł brutto. Żona skarżącego oraz jego córka aktualnie nie pracują. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnych rachunków bankowych, a istniejące zostały zajęte przez komornika i zlikwidowane. Na majątek skarżącego składa się: dom jednorodzinny o powierzchni 160 m2, położony na działce o powierzchni 700 m2; nieruchomość rolna o powierzchni 4.000 m2, położona w J.; nieruchomość o powierzchni 2.800 m2, zabudowana halą magazynową o powierzchni 600 m2, oraz nieruchomość o powierzchni 5.600 m2, zabudowana halą produkcyjną o powierzchni 1.100 m2 – dwie ostatnie nieruchomości położone są w C., na ul. [...]. Wszystkie te nieruchomości są przedmiotem zajęcia w postępowaniu egzekucyjnym. Poza tym, strona nie posiada żadnego majątku ruchomego, papierów wartościowych, oszczędności, ani żadnych przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 3.000 Euro. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 21 sierpnia 2014 r. o uzupełnienie i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez, strona nadesłała pismo przewodnie z dnia [...] r. i cały szereg materiałów źródłowych. W piśmie przewodnim wnioskodawca oświadczył, że wykonywane przez niego dorywczo prace nie mają charakteru umowy o prace bądź umowy o dzieło, czy zlecenia. Są to prace dorywcze na budowach nie poparte żadnymi dokumentami. Czas ich trwania wynosi z reguły jeden lub dwa dni u jednego pracodawcy. W dalszej części pisma, wnioskodawca opisał budowę zakładu przetwarzania tworzyw sztucznych. Sytuacja jego stała się tragiczna, ponieważ kredyt zaciągnięty na budowę tego zakładu nie był obsługiwany ze względu na brak decyzji "na uruchomienie zakładu". Wnioskodawca nie zakończył formalnie prowadzenia działalności gospodarczej, ponieważ ciągle stara się o otrzymanie decyzji o "uruchomienie zakładu". Strona twierdzi, że pomimo szukania pracy i składania setek CV, brak jest odpowiedzi ze strony potencjalnych pracodawców. Dochody osiągane z prac dorywczych wystarczają jedynie na zaspokojenie potrzeb bytowych. Strona nie korzysta z pomocy społecznej, nie pobiera żadnych zasiłków i nie posiada rachunku bankowego. Synowie wnioskodawcy P. oraz R. pomagają w bieżącym utrzymaniu wnioskodawcy. Synowie nie posiadają żadnych innych źródeł dochodu oprócz wymienionych w oświadczeniu. Synowie mieszkają razem z rodziną, jednak wnioskodawca nie jest dysponentem ich dochodów. Strona w końcowej części podała szacunkowe koszty utrzymania: 460 zł – prąd (opłata za dwa miesiące); 260 zł – gaz (opłata za dwa miesiące); i opłaty miesięczne: telefon/Internet – 120 zł; wywóz śmieci – 120 zł; dostawy wody – 150 zł; ogrzewanie – 250 zł; – żywność – 1.070 zł. Wśród załączników znajdują się: zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. o nieuzyskiwaniu dochodu przez M.M. (żonę wnioskodawcy) i przez I.M. (córkę wnioskodawcy); dokumenty obrazujące zatrudnienie syna skarżącego P.M. (wynagrodzenie w wysokości około 1.900 zł miesięcznie); zeznanie PIT – 37 za 2013 r. P.M.. Resztę dokumentacji stanowi duża ilość dokumentów związanych z prowadzoną przeciwko skarżącemu egzekucją i decyzja Ministra Środowiska z dnia [...] r., stwierdzająca nieważność decyzji Marszałka Województwa [...] z dnia [...] r. Postanowieniem z dnia 18 września 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy skarżącemu. W uzasadnieniu stwierdzono, że skarżący nie przedstawił dostatecznie całokształtu sytuacji majątkowej swojej własnej i osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Uniemożliwiło to dokonanie rzetelnej i wyczerpującej analizy jego możliwości finansowych, a w efekcie stwierdzenie, czy zostały spełnione przesłanki ustawowe skutkujące uwzględnieniem jego wniosku. Od postanowienia tego został wniesiony sprzeciw. Skarżący zaskarżył ww. postanowienie referendarza sądowego w całości i wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu sprzeciwu, w części zawierającej polemikę z uzasadnieniem stanowiska referendarza sądowego, skarżący stwierdził, że: po pierwsze – w zaskarżonym postanowieniu obszerna analiza, nie uwzględnia istotnego faktu – rzeczywistych kosztów postępowania. Uzasadnienie sformułowano tak, jak gdyby opłata od skargi wynosiła około 2.000 zł, a nie 89.716 zł. Po drugie – błędne jest stwierdzenie, jakoby skarżący nie określił jaki jest jego miesięczny dochód określany z prac dorywczych. Z przyczyn obiektywny, skarżący nie dysponuje umowami, które wykazywałyby te kwotę. Poza tym, przedmiotem oceny w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy powinien być rzeczywisty stan majątkowy wnioskodawcy, a nie możliwości zarobkowe jego, czy jego rodziny. Ponadto, z art. 255 P.p.s.a. wynika, że należy ustalić rzeczywisty, a nie hipotetyczny (możliwy do osiągnięcia) stan majątkowy. Po trzecie – referendarz niesłusznie wiąże określone konsekwencje prawne z faktem zarejestrowania w urzędzie pracy w charakterze osób bezrobotnych. Przedmiotem badania jest bowiem rzeczywisty stan majątkowy skarżącego, a nie formalnoprawny status jego i jego rodziny. Poza tym, nie ma ustawowego obowiązku rejestracji w urzędzie pracy. W aktach są zaświadczenia organu skarbowego, z których wynika, że żona i córka skarżącego nie uzyskują dochodów – tym dowodom referendarz bezpodstawnie nie dał wiary. Po czwarte – brak dowodów popierających ustalenie referendarza, że są podstawy do tego, aby domniemywać, że skarżący lub członek jego rodziny posiadają dodatkowe źródło dochodu. Po piąte – referendarz zdaje się przywiązywać większa wagę do stanu majątkowego członków rodziny skarżącego, niż do stanu majątkowego ubiegającego się o prawo pomocy. Osoby te maja obowiązek alimentacyjny względem skarżącego, który nie przekracza jednak jedynie pokrywania kosztów jego utrzymania. Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, osoby te w razie niedostatku nie mają obowiązku pokrywania za skarżącego kosztów postępowania, ponieważ nie należy ono do kosztów utrzymania (art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz.270 ze zmianami) – zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." – w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie takie przysługuje zażalenie. Zatem kwestia przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega rozpoznaniu przez Sąd. Stosownie do art. 243 § 1 P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że I.M. składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika procesowego w osobie radcy prawnego. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku I.M., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym (czyli na zasadzie art. 245 § 2 P.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżący nie wykazał aktualnej kondycji majątkowej w sposób uzasadniający uwzględnienie jego wniosku w całości. Odnosi się to przede wszystkim do stanu majątkowego osób, z którymi wg swojego oświadczenia, pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Faktem jest, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. Należy jednak zwrócić uwagę na to, że na druku formularza PPF skarżący oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z sześcioma osobami. Z oświadczenia tego wynika, że jedynie najmłodszy syn M. nie ma potencjalnych możliwości uzyskania dochodu. Pozostałe osoby mogą potencjalnie osiągać dochód. Na marginesie podkreślić należy, że w sprzeciwie strona oświadczyła, że syn K.M. prowadzi jednak swoje własne gospodarstwo domowe pod innym adresem. Na druku urzędowego formularza skarżący oświadczył tymczasem, że prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe ze swoimi rodzicami i rodzeństwem. Faktem jest, że nie istnieje obowiązek ustawowej rejestracji w urzędzie pracy osób, które nie pracują. Jednak, jeżeli we wspólnym gospodarstwie domowym są problemy finansowe i rodzina znajduje się rzeczywiście w ciężkiej sytuacji, to należałoby oczekiwać, że również ci domownicy, którzy aktualnie nie uzyskują żadnego dochodu, będą jednak dążyć do zatrudnienia, a w efekcie do polepszenia ogólnej sytuacji finansowej wspólnego gospodarstwa domowego. Fakt rejestracji w urzędzie pracy stanowi uprawdopodobnienie faktu, że osoby niezatrudnione poszukują jednak pracy z uwagi na niedobory finansowe. Należy stwierdzić, że stosownie do art. 255 P.p.s.a., wskazanym zresztą w wezwaniu referendarza sądowego z dnia 21 sierpnia 2014 r., skierowanym do skarżącego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Co istotne, to wezwanie takie może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygniecie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557). Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z innymi osobami – w tym przypadku z żoną oraz z pełnoletnimi dziecmi – to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Bezsprzecznie, rozpatrywane wezwanie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast te osoby trzecie odmówią współpracy z wnioskodawcą, to powinny się liczyć z tym, że swoją postawą narażają tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie przyjęło się, że dla oceny stanu majątkowego ubiegającego się o prawo pomocy decyduje sytuacja materialna osób prowadzących wspólnie gospodarstwo domowe (np. postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., II OZ 267/13, LEX nr 1320729). Tak więc wnioskodawca ma obowiązek wskazać nie tylko własny stan majątkowy, lecz także stan majątkowy swojej małżonki, ale również i innych osób –także swoich dzieci. Przy założeniu, że postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy ma na celu ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy, bo to on (a nie jego domownicy) jest co do zasady zobowiązany do ponoszenia kosztów postępowania, to badanie sytuacji majątkowej pozostałych osób wchodzących w skład gospodarstwa domowego wnioskodawcy może mieć znaczenie dla oceny sytuacji majątkowej tegoż wnioskodawcy, ale nie może być celem samym w sobie (postanowienie NSA z dnia 15 listopada 2012 r., I GZ 334/12, LEX nr 1247124). W tej sprawie, stan majątkowy dzieci wnioskodawcy nie stanowił samoistnego celu. Miał dać obraz całokształtu aktualnej kondycji finansowej skarżącego i jego wspólnego gospodarstwa domowego, wskazując na jego rzeczywiste możliwości płatnicze. Zdolność skarżącego do ponoszenia kosztów nie może być bowiem badana jedynie przez pryzmat jego osobistej kondycji majątkowej, lecz poprzez pryzmat kondycji majątkowej wszystkich osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Jednocześnie, ustalanie stanu majątkowego w aspekcie uzyskiwanych dochodów wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (bądź braku takich dochodów) jest odrębną kwestią, aniżeli obowiązek alimentacyjny tych osób względem wnioskodawcy. Faktem bowiem jest, że na wypełnianie przez zobowiązanych (w tej sprawie dzieci skarżącego) obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego (rodzica – skarżącego) nie składają się koszty postępowania sądowego. Jednak zdolność skarżącego do ponoszenia konkretnych kosztów sądowych kształtują dochody uzyskiwane przez wszystkie osoby, z którymi prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe (wszyscy domownicy). Istotne jest ustalenie wysokości łącznych dochodów, bądź też wykazanie braku takiego dochodu przez poszczególne osoby. Dopiero ustalenie łącznego dochodu gospodarstwa domowego (sumy dochodów wszystkich domowników) daje podstawę do merytorycznego rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy i ustalenie, czy w konkretnej sprawie rzeczywiście spełnione są przesłanki uwzględnienia wniosku. W przedmiotowej sprawie skarżący nie wykazał jednak w sposób nie budzący wątpliwości dochodu uzyskiwanego przez wszystkie osoby prowadzące z nim gospodarstwo domowe. Brak przykładowo dokumentacji obrazującej funkcjonowanie działalności gospodarczej R. M. Wpis w przedmiotowej sprawie rzeczywiście znajduje się poza zakresem możliwości finansowych skarżącego. Strona nie wykazała jednak, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść chociażby drobnej jego części. W tym stanie, zdaniem Sądu, wnioskodawca będzie w stanie uiścić wpis sądowy (oraz ponosić potencjalnie mogące się pojawić na dalszym etapie postępowania sądowoadministracyjnego koszty sądowe) w kwocie 200 zł. Skarżący nie będzie również w stanie opłacić pomocy prawnej świadczonej przez fachowego pełnomocnika procesowego z wyboru. Uzasadnia to uwzględnienie wniosku w zakresie ustanowienia dla skarżącego radcy prawnego z urzędu. Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.