III SA/Gl 1183/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Jyż po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J.T. i T.M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w zakresie wniosku T.M. o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: 1. zwolnić skarżącego z obowiązku uiszczenia części każdorazowej opłaty sądowej przekraczającej kwotę 500 zł (pięćset złotych); 2. w pozostałym zakresie odmówić przyznania prawa pomocy. Wnioskiem z dnia [...], nadesłanym do tut. Sądu w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia należnego od wniesionej skargi wpisu sądowego w kwocie [...] zł, skarżący reprezentowany przez fachowego pełnomocnika radcę prawnego E.G. domagał się zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat sądowych i wydatków). W uzasadnieniu powyższego podał, iż jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Ponieważ nie posiada żadnego dochodu, albowiem prowadzoną dotychczas działalność gospodarczą zmuszony był zlikwidować w związku z ponoszonymi stratami, stąd korzysta z pomocy finansowej swojej rodziny, tj. rodziców i teściów, którzy pokrywają opłaty za mieszkanie i inne media. Podobnie żona skarżącego, z którą ustanowiono rozdzielność majątkową nie pracuje. Tymczasem na ich utrzymaniu pozostaje dwoje dzieci w wieku [...] i [...] lat. W chwili obecnej nie posiadają razem z żoną żadnych oszczędności, ruchomości nadających się do zbycia, akcji czy obligacji Skarbu Państwa. Skarżący jest natomiast współwłaścicielem nieruchomości położonej w P., na której ustanowiono hipotekę na rzecz Urzędu Skarbowego w D. Ponadto jak wyjaśnił jest też współwłaścicielem spółki A, ale ta "nigdy nie rozpoczęła faktycznej działalności i w związku z tym nie ma żadnych obrotów". W uzupełnieniu złożonego wniosku pełnomocnik strony przedłożył akt notarialny z dnia [...] potwierdzający przysługujący skarżącemu tytuł prawny do nieruchomości gruntowej o łącznej pow. [...] ha [...] m2, a także odpis z KW nr [...] dokumentujący fakt jej obciążenia hipoteką. Dodatkowo w piśmie procesowym z dnia [...] w oparciu o informacje uzyskane od skarżącego pełnomocnik wyjaśnił, iż spółka A od momentu powstania nie rozpoczęła żadnej działalności i nie osiągnęła żadnego dochodu, stąd nie składała deklaracji VAT-7 oraz sprawozdania finansowego za 2008 i 2009 r., brak jest też raportu kasowego i zeznania podatkowego za 2008 r., albowiem nie osiągnięto dochodu i nie poniesiono straty. Ponieważ spółka nie działa nie ma też rachunków bankowych bo takie nie zostały założone. Natomiast w dniu [...] do tut. Sądu wpłynęło nadesłane przez rodziców skarżącego zaświadczenie lekarskie potwierdzające tymczasową niezdolność T.M. do poruszania się. Z kolei do pisma procesowego z dnia [...] pełnomocnik strony przedłożył: - oświadczenia skarżącego i jego żony o niekorzystaniu z pomocy społecznej, niepobieraniu zasiłku dla bezrobotnych i nieuzyskiwaniu żadnych dochodów w roku 2009 r.; - zeznanie podatkowe PIT-37 za 2007 r., gdzie wykazano przychód i koszty jego uzyskania w kwocie [...] zł oraz zeznanie PIT 36L za 2008 r., gdzie zadeklarowano przychód z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości [...] zł, koszty jego uzyskania w kwocie [...] zł oraz dochód rzędu [...] zł; - oświadczenia rodziców i teściów skarżącego w przedmiocie udzielanej pomocy finansowej; - decyzję Prezydenta Miasta D. z dnia [...] nr [...] o wykreśleniu z ewidencji wpisu dotyczącego działalności gospodarczej zgłoszonej przez T.M. pod nazwą B. Natomiast przy kolejnym piśmie pełnomocnika z dnia [...] nadesłano oświadczenie strony w przedmiocie niepobierania zasiłku rodzinnego przez skarżącego i jego żonę oraz wyjaśnienia wskazujące na niemożność przedstawienia stosownego zaświadczenia o wysokości osiągniętych w 2009 r. dochodów, jako że biuro rachunkowe nie dokonało jeszcze rozliczenia powołując się na graniczny termin do końca kwietnia 2010 r. W tej sytuacji Urząd Skarbowy nie może wystawić takiego zaświadczenia z uwagi na fakt, iż nie dysponuje złożonym zeznaniem strony i jego żony, albowiem małżonkowie rozliczają się wspólnie. Ponadto pełnomocnik strony wyjaśnił, iż spółka A została utworzona aktem notarialnym z dnia [...] i nadal figuruje zgodnie z obowiązkiem zgłoszenia w rejestrze pod nr [...] jednak od momentu powstania nie rozpoczęła żadnej działalności. Ponieważ jego mocodawca nie wie jakie dokumenty mogłyby potwierdzić powyższą tezę zwrócił się o prolongatę zakreślonego w wezwaniu z dnia [...] terminu z jednoczesnym ich wskazaniem przez Sąd. Wniosek ten umotywował również niezwróceniem się skarżącego we wskazanym 14 dniowym terminie do Urzędu Pracy o wydanie stosownego zaświadczenia wskazującego w jakich okresach skarżący zarejestrowany był jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Według wyjaśnień pełnomocnika omyłkę wykryto dopiero w dniu [...] zatem przedłożenie żądanego zaświadczenia w wyznaczonym terminie nie było możliwe. Wniosek ten nie został uwzględniony przez referendarza sądowego, który postanowieniem z dnia 17 marca 2010 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Od tego postanowienia pełnomocnik skarżącego wniósł w ustawowym terminie sprzeciw, domagając się ponownego rozpoznania sprawy przez referendarza ewentualnie zwolnienia strony od kosztów sądowych przez Sąd w wyniku uchylenia zaskarżonego postanowienia. W motywach powyższego wskazał, iż skarżący w sposób dokładny i wyczerpujący udowodnił, iż jego sytuacja finansowa jest na tyle fatalna, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Zdaniem pełnomocnika wydając zaskarżone postanowienie nie uwzględniono zarówno wszystkich okoliczności mających wpływ na jego treść jak również "całości sytuacji skarżącego" istniejącej na dzień złożenia wniosku. Ponadto nie odniesiono się do zawartych we wniosku danych i twierdzeń dotyczących sytuacji finansowej i życiowej strony skarżącej. Mianowicie - w szerokiej polemice z orzeczeniem referendarza, którego treść powtórzono - pełnomocnik podkreślił, iż pomimo złożenia zawiadomienia o wykreśleniu z ewidencji działalności gospodarczej Urząd Skarbowy nie posiada danych czy podatnik nie rozpoczął innej działalności. Do czasu złożenia zeznania podatkowego, którego termin jeszcze nie upłynął nie będzie dysponował taką wiedzą. Stąd okoliczność ta nie może rzutować na ocenę wiarygodności złożonych oświadczeń. Tym bardziej, że domagano się zaświadczenia o dochodach jako całości, a nie wybiórczego elementu, który składa się na całość rozliczenia. Podkreślono ponadto, iż brak jest podstaw do uznania, iż niewykreślenie spółki A z rejestru świadczy o możliwościach finansowych spółki. Na chwilę wypełniania wezwania strona nie posiadała bowiem dokumentów, które mogłyby zadowolić orzekającego, albowiem zeznanie CIT-8 złożono dopiero [...], a jego kserokopię dopiero teraz dołączono do akt. Jednocześnie powołując się na przedłożone uprzednio odpisy z ksiąg wieczystych wskazano, iż w dziale VI wpisane są hipoteki przymusowe i kaucyjna w takiej liczbie i wysokości, że żaden bank nie udzieli skarżącemu kredytu na kwotę odpowiadającą wpisom we wszystkich toczących się przed tut. Sądem sprawach. Jest bowiem rzeczą niemożliwą aby nawet lombard po przejrzeniu księgi wieczystej udzielił pożyczki pod zastaw na hipotece. Stąd powołując się na art. 45 Konstytucji pełnomocnik zaakcentował fatalną sytuację finansową skarżącego, który wprawdzie był zarejestrowany w Urzędzie Pracy ale wskutek niedotrzymania terminu utracił status bezrobotnego. Korzysta jednak z innych form poszukiwania pracy m.in. za pośrednictwem odpowiednich portali internetowych, przeglądając dostępne ogłoszenia i składając w różnych punktach swoje dokumenty. Podejmuje też działania mające na celu pozyskanie dodatkowych środków w postaci pomocy socjalnej. Nie jest to jednak procedura krótka i nieskomplikowana. Przede wszystkim uzyskanie takiej pomocy jest związane ze złożeniem wielu zaświadczeń, dokumentów, oświadczeń i innych pism, które podlegają weryfikacji. Ponadto uzyskiwanie kolejnych zaświadczeń celem przedłożenia ich podmiotom udzielającym pomocy podlega opłatom, a w chwili obecnej skarżącego nie stać na ponoszenie dodatkowych wydatków. Korzysta on bowiem z pomocy swojej rodziny, która stara się w miarę możliwości pomóc skarżącemu w zaspokojeniu niezbędnych potrzeb związanych z normalną, codzienną egzystencją. Stąd pozyskanie środków na pokrycie kosztów sądowych z tego źródła nie jest możliwe, albowiem przekracza możliwości finansowe tej rodziny. Nie można w oparciu o fakt korzystania z pomocy rodziny i brak na chwilę obecną przyznania pomocy socjalnej domniemywać, iż trudności skarżącego nie mają charakteru trwałego, a co za tym idzie oczekiwać, że niezbędnej pomocy wnioskodawca będzie poszukiwał u członków rodziny. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż dla oceny sytuacji ekonomicznej strony, a w szczególności braku dostatecznych środków na uiszczenie kosztów sądowych mają okoliczności trwające obecnie i te powinny być podstawą oceny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) postanowienie co do przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy może zostać wydane przez referendarza sądowego. Od takiego postanowienia stronie przysługuje środek odwoławczy określony w art. 259 ustawy, to jest sprzeciw. W razie wniesienia sprzeciwu, jeśli nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd rozstrzyga ją w drodze postanowienia, na które przysługuje zażalenie (art. 260 ustawy). Należy w tym miejscu zauważyć, że ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości sądu (W. Chróścielewski, J.P. Tarno: Postępowanie administracyjne i postępowanie przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004). A zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres określony przez działającego w sprawie pełnomocnika strony, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W takiej sytuacji sąd rozpatruje złożony w sprawie wniosek, w tym wypadku wniosek o przyznanie prawa pomocy. Powyższe sprowadza się do ustalenia, czy spełniona została określona w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy przesłanka zwolnienia strony skarżącej od kosztów sądowych czy też nie. Zgodnie bowiem z treścią powołanego przepisu przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym uzależnione jest od wykazania, że strona ta nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Użyte w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy pojęcie "wykazania" należy rozumieć jako udowodnienie, przedstawienie w sposób przekonywujący, pokazany, unaoczniony. Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Ma ona istotne znaczenie w sprawie, albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych w treści wniosku oświadczeń. Te bowiem winny znaleźć odzwierciedlenie w dokumentacji źródłowej, o której mowa w § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżący nie wywiązał się z tego obowiązku w stopniu wystarczającym zarówno na etapie przed wydaniem postanowienia przez referendarza sądowego, jak również nie załączył odpowiednich dokumentów do sprzeciwu od tego postanowienia. Tym samym dokonanie rzetelnej oceny stanu majątkowo – finansowego wnioskodawcy nie było możliwe zwłaszcza, że podniesione w treści wniosku okoliczności faktyczne nie znalazły pokrycia w zebranym dotychczas materiale dowodowym. Dotyczy to w szczególności złożonego oświadczenia jakoby spółka A, której skarżący jest współwłaścicielem i prezesem zarządu nie rozpoczęła faktycznie żadnej działalności od momentu jej powstania i tym samym nie dysponowała sprawozdaniem finansowym za lata 2008 i 2009. Podczas gdy przedłożone do sprzeciwu zeznanie podatkowe CIT-8 tej Spółki obrazuje zupełnie inny stan rzeczy. Podobnie pozostała przedłożona do akt dokumentacja źródłowa – wbrew przekonaniu strony – o jej kompletności i jednoznaczności nie pozwala na wolną od wątpliwości ocenę najogólniej rozumianej sytuacji skarżącego. Uwaga ta dotyczy w szczególności jego dochodów za ubiegły rok, jako że do dnia dzisiejszego nie nadesłano zeznania podatkowego, choć termin do jego złożenia upłynął 30 kwietnia b.r. Dotyczy to również żony skarżącego, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej i z którą jak twierdzi rozlicza się wspólnie. Okoliczność ta rzutuje na ocenę wiarygodności złożonych oświadczeń, które i tak okazały się niepełne. Należy bowiem zauważyć, iż do dnia dzisiejszego skarżący nie przedłożył również zaświadczenia wystawionego przez właściwy Urząd Pracy wskazującego w jakich okresach zarejestrowany był jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Takie działanie skarżącego nie zasługuje na aprobatę. Uniemożliwia bowiem uzyskanie pewności co do jego rzeczywistych możliwości płatniczych i źródeł, z których te są pozyskiwane. Tym bardziej, że małżonka skarżącego nie figuruje w prowadzonej przez Urząd Pracy ewidencji osób bezrobotnych lub poszukujących pracy, co pozwala domniemywać, iż spełniając niezbędne kryteria nie wykazuje gotowości podjęcia zatrudnienia oferowanego przez tamtejszą instytucję. Zwłaszcza, że nie przedłożono żadnej dokumentacji źródłowej, z której wynikałoby, iż współmałżonka nie jest zdolna do podjęcia zatrudnienia lub uzyskania dochodu. Reasumując, w ocenie Sądu, skarżący przedstawił w pierwotnym postępowaniu o przyznanie prawa pomocy materiał dowodowy, który w stosunkowo ograniczonym stopniu obrazował jego stan majątkowy i możliwości finansowe. Konsekwencją twego faktu było postanowienie referendarza sądowego odmawiające przyznania skarżącemu prawa pomocy. Do rozpatrywanego sprzeciwu skarżący dołączył jednak wspomniany już wyżej CIT-8 "Zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) przez podatnika podatku dochodowego od osób prawnych za rok podatkowy od 1 stycznia 2009 r. do 31 grudnia 2009 r.", dotyczący A Spółki z o.o., z którego wynika, iż przedmiotowa Spółka w 2009 r. nie osiągnęła dochodu, ale wygenerowała stratę w wysokości [...] zł. Nadto istotnie skarżący jest stroną w wielu sprawach, które zostały zapoczątkowane na skutek wniesionej przez niego skargi do tutejszego Sądu. Biorąc to pod uwagę Sąd uznał, iż sytuacja majątkowa skarżącego (szczegółowo opisana wyżej) nie pozwala mu uiścić pełnej kwoty składającej się na wpis sądowy od skargi w przedmiotowej sprawie. W tym miejscu należy podkreślić, że prawo pomocy stanowi w istocie wyjątek od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obwiązującej w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zasada ta jest unormowana w art. 199 P.p.s.a. Wynika z tego, że zastosowanie tej instytucji prawnej powinno mieć zastosowanie jedynie w tych przypadkach, w których zdobycie przez stronę środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest dla strony rzeczywiście i obiektywnie niemożliwe, względnie nadmiernie utrudnione. W tym stanie rzeczy należy podkreślić, że prawo pomocy w zakresie obejmującym całkowite zwolnienie od kosztów sądowych (o co wnioskował skarżący) może być przyznane jedynie wtedy, gdy wnioskodawca pomimo dokonania oszczędności we własnych wydatkach aż do granic zabezpieczenia jedynie koniecznych kosztów związanych z podstawowymi i elementarnymi potrzebami życiowymi nie jest w stanie zgromadzić środków nawet na pokrycie w części opłat sądowych. Jednak z niepełnego materiału dowodowego przedłożonego przez skarżącego nie wynika w sposób jednoznaczny, że jego sytuacja majątkowa uzasadnia zwolnienia go z obowiązku uiszczania kosztów sądowych w całości, co Sąd wskazał wyżej. Nie bez znaczenia jest także fakt, iż skarżący nie wnosił do Sądu o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. obejmującym także ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Świadczy to o tym, iż wbrew twierdzeniom pełnomocnika skarżącego, jego sytuacja majątkowa nie jest aż tak "fatalna". W ocenie Sądu, skarżący jest jednak w stanie ponieść koszty częściowe wymaganego w przedmiotowej sprawie wpisu, tj. uiścić wpis sądowy od skargi w kwocie 500 zł, co stanowi [...] kwoty pełnego wpisu. Stwierdzenie to odnosi się także do uiszczenia takiej kwoty w przypadku ewentualnych pozostałych opłat sądowych, które mogą pojawić się w przedmiotowej sprawie w przyszłości. W ocenie Sądu uiszczenie kosztów sądowych w takiej wysokości nie powinno spowodować uszczerbku dla koniecznego utrzymania skarżącego. Przez uszczerbek, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. należy rozumieć tylko takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej, które skutkowałoby brakiem możliwości zapewnienia sobie i najbliższym i minimum warunków socjalnych (tak w postanowieniu NSA z dnia 17 marca 2005 r., III FZ 137/05, niepublikowane). W tym stanie rzeczy, należało orzec na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. jak w sentencji.