III SA/Gl 1213/07

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Jolanta Skowronek po rozpoznaniu w dniu 25 października 2007 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Z.S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu postanawia: zwolnić skarżącego od każdorazowej opłaty sądowej w części przekraczającej kwotę [...] zł ([...] złotych), a w pozostałym zakresie wniosek oddala. Wnioskiem z dnia [...] r., nadesłanym do tut. Sądu w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia należnego od wniesionej skargi wpisu sądowego w kwocie [...] zł, skarżący domagał się zwolnienia z kosztów sądowych (tj. opłat sądowych i wydatków), a także ustanowienia w sprawie fachowego pełnomocnika procesowego w osobie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu powyższego podał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, która jest osobą starszą i schorowaną znajdującą się pod stałą opieką lekarską, co wiąże się z dodatkowymi wydatkami. Tymczasem oboje nie posiadają żadnych oszczędności, papierów wartościowych czy przedmiotów o wartości powyżej [...] euro. Ponieważ prowadzona przez skarżącego działalność gospodarcza w [...] r. przyniosła stratę w kwocie [...] zł ich miesięczne dochody wynoszą jedynie [...] zł netto i obejmują [...] skarżącego w kwocie [...] zł oraz dodatek [...] żony w wysokości [...] zł. Jako składniki posiadanego majątku Z.J. wymienił: - działkę o pow. [...] m2, gdzie zlokalizowana jest jego firma, w ramach której zatrudnionych jest trzech pracowników; - mieszkanie typu własnościowego o pow. [...] m2 darowane wnukowi oraz - [...] ha lasu otrzymany w spadku po rodzicach przez żonę skarżącego, który z uwagi na położenie nie przynosi żadnych dochodów i nie przedstawia żadnej wartości. Jednocześnie skarżący podniósł, iż majątek prowadzonego przez niego przedsiębiorstwa obciążony jest długiem hipotecznym wynoszącym [...] zł na rzecz Banku [...] oraz kwotą [...] zł pożyczoną od Firmy "A" w W (zabezpieczoną w Rejestrze Sądowym Sądu Rejonowego w K). Ponadto w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia złożonego wniosku do akt sprawy nadesłano kserokopie następujących dokumentów źródłowych: - odpis z księgi wieczystej nr [...], z treści której wynika, iż Z.J. jest właścicielem nieruchomości o pow. [...] m2; - akt notarialny umowy darowizny mieszkania spółdzielczego własnościowego o pow. [...] m2, z treści której wynika, iż skarżący zastrzegł sobie możliwość "nieodpłatnego i dożywotniego użytkowania" tego mieszkania wraz z małżonką; - zaświadczenie lekarskie obrazujące [...]; - decyzję ustalającą wysokość płaconego w [...] r. podatku od nieruchomości przy ul. [...] w O; - odcinek pobieranej [..] oraz [...] na rzecz żony skarżącego; - obrazujących wysokość ponoszonych z tytułu utrzymania darowanego mieszkania wydatków w postaci opłat za czynsz, telefon, energię elektryczną, centralne ogrzewanie, RTv, gaz itp., które – jak wynika z pisma z dnia [...] r. ponosi skarżący choć wszystkie wystawione są na nazwisko jego wnuka; - wykaz środków trwałych będących na stanie firmy; - wyciąg z rachunku bankowego, którego saldo dostępne wynosi – [...] zł; - deklaracje VAT-7 za miesiące od [...] do [...] r.; - zeznania o wysokości osiągniętego dochodu PIT-36 za lata [...] i [...], z treści których wynika, iż dochód skarżącego z tytułu pobieranej [...] wynosił [...] zł i [...] zł, natomiast strata z prowadzonej działalności kształtowała się w wysokości [...] zł i [...] zł; - ugodę cywilnoprawną zawartą z [...] Bank [...] w przedmiocie spłaty zadłużenia w [...] miesięcznych ratach nie mniejszych niż [...] zł począwszy od [...] r. Mając na uwadze wszystkie podniesione wyżej okoliczności zważono, co następuje. Stosownie do treści art. 245 § 1 w zw. z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) strona może ubiegać się o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ustawy). Przysługuje ono osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 ustawy). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje – stosownie do treści art. 245 § 3 ustawy - zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego z urzędu. Przyznaje się je takim osobom, które wykażą, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy). Odnosząc przywołaną wyżej regulację prawną do realiów rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że przewidziana w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy przesłanka zwolnienia strony skarżącej od kosztów sądowych (tj. opłat sądowych i wydatków) oraz ustanowienia w sprawie fachowego pełnomocnika procesowego w osobie adwokata z urzędu nie została spełniona w stopniu pozwalającym na uwzględnienie złożonego wniosku w całości. Ocena stanu majątkowego i rodzinnego wnioskodawcy, jak również jego możliwości finansowych, dokonana w oparciu o podniesione w sprawie okoliczności oraz załączone do akt kserokopie dokumentów, prowadzi do wniosku, iż skarżący nie wykazał w dostateczny i przekonujący sposób, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Posiada bowiem stały dochód wobec powyższego powinien w nich partycypować. Tym bardziej, że jest jeszcze właścicielem nieruchomości o pow. [...] m2, na której prowadzi własną działalność gospodarczą, natomiast jego żona odziedziczyła po rodzicach [...] lasu, który stanowić może zabezpieczenie dla ewentualnej pożyczki. Podkreślić w tym miejscu należy, że użyte w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy pojęcie "jakichkolwiek" stanowi synonim pojęcia "żadnych" zatem, jeżeli chociaż w niewielkim stopniu osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy jest w stanie ponieść koszty postępowania to prawo pomocy może jej zostać przyznane tylko w zakresie częściowym (por. Piotr Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] Polski model sądownictwa administracyjnego pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Oficyna Wydawnicza VERBA, Lublin 2003 r., s. 117). Zasadne w związku z powyższym było rozważenie złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym - biorąc pod uwagę obecny etap sprawy – zwolnienie go z obowiązku uiszczania występujących w sprawie kosztów sądowych, tj. opłat sądowych i wydatków, w całości lub w części. Należy zauważyć, iż z treści art. 212 § 1 i art. 213 ustawy wynika, że opłatami sądowymi są wpis i opłata kancelaryjna, natomiast do wydatków zalicza się w szczególności należności tłumaczy i kuratorów ustanowionych w danej sprawie, koszty ogłoszeń oraz diety i koszty podróży należne sędziom i pracownikom sądowym z powodu wykonania czynności sądowych poza budynkiem sądowym, określone w odrębnych przepisach. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie skarżący nie ma obowiązku ponoszenia wydatków zobowiązany jest natomiast do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...] zł, stąd złożony przez niego wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych należało rozpoznać wyłącznie w ramach zwolnienia od opłat sądowych w całości lub w części. Częściowe zwolnienie od opłat może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 ustawy). Odnosząc przywołaną wyżej regulację prawną do realiów rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że przewidziana w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy przesłanka zwolnienia Z.J. z obowiązku uiszczania opłat sądowych nie została spełniona w stopniu pozwalającym na uwzględnienie złożonego wniosku w całości. Analiza stanu majątkowego i rodzinnego wnioskodawcy – przeprowadzona w oparciu o podniesione okoliczności oraz załączone do akt kserokopie dokumentów, prowadzi do wniosku, iż skarżący jest w stanie pokryć określoną część występujących w sprawie opłat sądowych do kwoty wynoszącej [...] zł. Ich poniesienie nie spowoduje bowiem większego uszczerbku w koniecznym utrzymaniu skarżącego i jego rodziny. Jak bowiem ustalono z akt sprawy skarżący jest właścicielem nieruchomości o łącznej powierzchni [...] m2, na której prowadzi własną działalność gospodarczą, w ramach której zatrudnia trzech pracowników i która w roku [...] przyniosła przychód w kwocie [...] zł. Tym samym uznać należało, iż poniesiona w [...] r. z tego tytułu strata wynosząca [..] zł nie jest spowodowana nierentownością czy brakiem popytu na usługi, które skarżący świadczy. Wręcz przeciwnie wysokość ponoszonych kosztów uzyskania przychodu przyczynia się do takiego stanu sprawy. Stąd przyjąć należało, że gdyby skarżący w ramach tych wydatków, które w [...] r. wynosiły [...] zł wygospodarował stosowne środki na uiszczenie należnych opłat sądowych byłby w stanie je ponieść w określonej wyżej kwocie. Tym bardziej, że trwające od dłuższego czasu postępowanie podatkowe powinno było skłonić go do przedsięwzięcia stosownych kroków by zabezpieczyć się finansowo. W orzecznictwie sądowym powszechny jest wszakże pogląd, iż strona prowadząca działalność gospodarczą powinna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów postępowania. Od przedsiębiorców wymaga się bowiem przezorności, zapobiegliwości i profesjonalizmu, gdyż prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się ze swej istoty z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także sądowych. Zwłaszcza, że zgodnie z art. 200 ustawy p.p.s.a. w razie pozytywnego dla skarżącego rozstrzygnięcia jego skargi wszelkie poniesione przez niego opłaty na poczet prowadzonego postępowania podlegać będą zwrotowi (por. postanowienie NSA z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 156/04 niepubl. oraz postanowienie NSA z dnia 24 kwietnia 2006 r., sygn. akt I FZ 128/06 niepubl.). Nie można przy tym tracić z pola widzenia faktu, iż skarżący posiada jeszcze stały dochód z tytułu pobieranych świadczeń [...], którego wysokość jest w ocenie rozpoznającego wniosek wystarczająca na pokrycie niezbędnych kosztów utrzymania i leczenia, zważywszy że z treści zawartego w dniu [...] r. aktu notarialnego ustalono, iż Z.J. darował swojemu wnukowi mieszkanie spółdzielcze własnościowe o pow. [...] m2, zastrzegając sobie "nieodpłatne i dożywotnie jego użytkowanie". Stąd twierdzenie jakoby skarżący pokrywał koszty jego utrzymania trudno uznać za przekonujące również i z tego powodu, iż większość przedłożonych do akt dokumentów wystawionych jest na nazwisko obdarowanego, tj. jego wnuka, który powinien w nich partycypować. Podkreślić ponadto w tym miejscu należy, iż w orzecznictwie sądowym zgodnie przyjmuje się, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Instytucja prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów, tj. opłat sądowych i wydatków stanowi bowiem wyjątek od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w procedurach sądowych, w tym w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Każdy podmiot zamierzający wytoczyć sprawę lub wziąć udział w sprawie powinien zatem liczyć się z koniecznością poniesienia związanych z tym kosztów i odpowiednio wcześniej w miarę istniejących możliwości gromadzić środki potrzebne na ich pokrycie zwłaszcza w sytuacji, gdy posiada inne możliwości zarobkowe związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, w ramach której ponosi dodatkowe wydatki związane ze spłatą zadłużenia, którego raty na podstawie zawartej ugody z bankiem wynoszą [...] zł lub też jest – razem z żoną - właścicielem innych składników majątku (tj. nieruchomości o pow. [...] m2 oraz [...] ha lasu). Końcowo wskazać jeszcze należy, iż z uwagi na charakter przedmiotowej sprawy oraz to, że na obecnym jej etapie zwolnienie strony skarżącej z obowiązku ponoszenia ewentualnych wydatków (obejmujących w szczególności należności tłumaczy i kuratorów ustanowionych w danej sprawie oraz koszty ogłoszeń; diety i koszty podróży należne sędziom i pracownikom sądowym z powodu wykonania czynności sądowych poza budynkiem sądowym, określone w odrębnych przepisach) jest bezzasadne, złożony w tym zakresie wniosek również i z tego powodu nie zasługiwał na uwzględnienie. Powyższe nie pozbawia jednak strony możliwości ponownego wniesienia takiego wniosku w sytuacji, kiedy wydatki takie mogłyby się pojawić bądź kiedy strona uzna to za niezbędne. W odniesieniu natomiast do pozostałej części złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego ustanowienie fachowego pełnomocnika procesowego w osobie adwokata z urzędu, wskazać należy, iż ta w świetle art. 245 § 3 ustawy nie zasługiwała już na rozpoznanie. Z konstrukcji tego przepisu wynika bowiem, że przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym może nastąpić tylko w jednej z wymienionych form tzn. tylko jako zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części bądź tylko od wydatków albo tylko od opłat sądowych i wydatków bądź tylko jako ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego z urzędu. Ponieważ w niniejszej sprawie zwolniono skarżącego z każdorazowej opłaty sądowej w części przekraczającej kwotę [...] zł ustanowienie fachowego pełnomocnika procesowego w osobie adwokata nie było już możliwe. Na marginesie warto również odnotować, iż nieuwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia w sprawie fachowego pełnomocnika procesowego w osobie adwokata z urzędu nie stoi w sprzeczności z konstytucyjną zasadą prawa strony do sądu. Zgodnie bowiem z art. 6 ustawy p.p.s.a. sąd powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, a według art. 134 § 1 ustawy nie jest związany granicami skargi. Wobec powyższego, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 w zw. z art. 258 § 3 oraz art. 245 § 1-4 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono orzec jak w sentencji.