III SA/Gl 1257/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Mirosław Kupiec, Sędzia NSA Henryk Wach, Protokolant St. sekr. sąd. Anna Charchuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2010 r. przy udziale – sprawy ze skargi J. M. (M.) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej oddala skargę. 1. Stan faktyczny sprawy ustalony przez organ rentowy. 1.1. [...] do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w C. wpłynął wniosek pełnomocnika J.M. o umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenia powstałego w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. 1.1.1. Pismem z [...] pełnomocnik skarżącego został poinformowany o wszczęciu postępowania administracyjnego, a także powiadomiono go o okolicznościach w jakich mogą być umarzane należności, a także wezwano go do uzupełnienia wniosku. 1.1.2. [...] do organu rentowego wpłynęły dokumenty: - pismo przewodnie do przesłanych dokumentów; - wypełniony załącznik do wniosku o umorzenie należności z tytułu składek; - rachunek za energię; - rachunek za wywóz nieczystości; - rachunek za wodę (2 szt.); - orzeczenie o niepełnosprawności żony skarżącego E.M. – ważne do [...]; - oświadczenie o nieskorzystaniu z pomocy publicznej; - oświadczenie płatnika o zakresie prowadzonej działalności. Dodatkowo [...] skarżący przedłożył pismo przewodnie do przesłanych dokumentów, zaświadczenie o wysokości osiąganego dochodu przez jego syna oraz rachunki dotyczące opłat za studia syna (3 szt.). 1.1.3. Pismem z [...] organ rentowy poinformował pełnomocnika o możliwości czynnego udziału w każdym stadium postępowania. Jednak z tego prawa nie skorzystano. 1.1.4. W wyniku przeprowadzonego postępowania opierając się na dokumentacji przedłożonej przez J.M. organ rentowy ustalił, że skarżący w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą. Jego gospodarstwo domowe składa się z trzech osób. Z oświadczenia skarżącego wynika, że dochód gospodarstwa domowego wynosi [...] zł netto. Jest to suma na którą składają się dochody z działalności gospodarczej w wysokości [...] zł oraz dochód syna z tytułu umowy o pracę w wysokości [...] zł. Wydatki gospodarstwa domowego wynoszą miesięcznie [...] zł. Działalność gospodarcza prowadzona przez J.M. wykonywana jest w pomieszczeniach własnej nieruchomości, tj. w domu jednorodzinnym. Ponadto skarżący nie dołączył żadnych dokumentów świadczących o wysokości osiąganego dochodu z tytułu wykonywania działalności gospodarczej, jak również aktualnego orzeczenia lekarskiego o niepełnosprawności żony E.M. (orzeczenie dołączone do akt sprawy ważne było do [...]). Na koniec organ rentowy stwierdził, że od dnia [...] prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w R., a ostatnia wpłata wynosiła [...] zł. 2. Decyzja I instancji. 2.1. W związku z powyższym Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. wydał na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 z późn. zm., zwaną dalej u.s.u.s.) decyzję z [...] nr [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek w łącznej wysokości [...] zł, w tym: - z tytułu ubezpieczeń społecznych na okres [...], [...], [...], [...] w łącznej wysokości [...] zł (w tym składki – [...] zł, odsetki na dzień [...] – [...] zł, koszty upomnienia – [...] zł), - z tytułu ubezpieczeń zdrowotnych na okres [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] w łącznej wysokości [...] zł (w tym składki – [...] zł, odsetki na dzień [...] – [...] zł), - z Funduszu Pracy za okres [...], [...], [...] w łącznej wysokości [...] zł (w tym składki – [...] zł, odsetki na dzień [...] – [...] zł. 2.2. Uzasadniając swoją decyzję organ rentowy stwierdził, że w niniejszej sprawie nie wystąpiły z oczywistych przyczyn przesłanki zawarte w art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4 i 4a. Jak wyjaśnił nie wystąpiła przesłanka z pkt 3, bowiem skarżący wciąż prowadzi działalność gospodarczą i nie stwierdzono braku majątku z którego mogłoby być prowadzone postępowanie egzekucyjne. Nie wystąpiła również przesłanka z pkt 5, ponieważ ani naczelnik urzędu skarbowego, ani komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku z kŧórego można prowadzić egzekucję. Nie wystąpiła również przesłanka z pkt 6, gdyż nie jest wykluczone, że w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne. Ponadto stwierdził, że skarżący w żaden sposób nie wykazał, iż ze względu na sytuację materialną uregulowanie należności z tytułu nieopłaconych składek w dłuższym okresie czasu stanowiłyby niemożliwe do udźwignięcia obciążenie finansowe i wiązałoby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych rodziny skarżącego. Nie przedstawił żadnego dokumentu potwierdzającego wysokość osiąganych dochodów z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Ponadto organ rentowy zaznaczył, że skarżący posiada nieruchomość w postaci domu jednorodzinnego w pomieszczeniach którego prowadzi swoją działalność i na której też może dokonać zabezpieczenia wierzytelności ZUS. Podkreślił, że nie wymaga się od skarżącego uregulowania jednorazowo całości zadłużenia, bowiem istnieje możliwość ratalnej spłaty należności w dłuższym okresie czasu dostosowanej do aktualnych możliwości płatniczych skarżącego. Na koniec stwierdził, że odmowa umorzenia odsetek za zwłokę jest uzasadniona m.in. zachowaniem zasady równego traktowania wszystkich płatników składek, a także ochroną interesu ubezpieczonych, w tym zapewnieniu przekazania do właściwych funduszy części składek wraz z odsetkami za zwłokę, traktowanymi jako rekompensata dla ubezpieczonych w przypadku, gdy należna składka została opłacona po terminie. Zwrócił również uwagę, że zgodnie z art. 23 ust. 1 u.s.u.s. obowiązkiem płatnika jest uregulowanie nieopłaconych składek wraz z należnymi odsetkami za zwłokę, natomiast ZUS rozlicza wpłaty dokonane przez płatnika po terminie płatności proporcjonalnie na pokrycie kwoty zaległych składek oraz kwoty odsetek za zwłokę w stosunku w jakim w dniu wpłaty pozostaje kwota zaległości z tytułu składek do kwoty odsetek za zwłokę, zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 18 kwietnia 2008 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 78, poz. 465). Ponadto w swym podsumowaniu uznał, że decyzje umarzające w całości lub w części zaległości z tytułu składek wraz z odsetkami za zwłokę podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, gdyż organ rentowy nie ma obowiązku do umarzania należności. Dodał, że nawet jeśli istnieją przesłanki, które uzasadniałyby pozytywne rozpatrzenie wniosku płatnika, to stanowi to jedynie warunek konieczny rozważenia takiej możliwości i nie zobowiązuje ZUS do wydania decyzji uwzględniającej żądania strony. Umorzenie należności z tytułu składek powoduje rezygnację Zakładu z całości lub części należnych mu zobowiązań. Podkreślił, że skarżący decydując się na prowadzenie działalności gospodarczej wziął na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i z ich respektowaniem tak aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Oznacza to, że skutki działalności skarżącego nie mogą być przerzucane na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji na ogół obywateli. Działalność gospodarcza jest działalnością prowadzoną na własne ryzyko i nie można z instytucji umorzenia zaległości czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z długu. 3. Wniosek skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy. 3.1. [...] pełnomocnik J.M. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek. Do pisma dołączył szereg nowych dokumentów: - kopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu w 2007 r. i w 2008 r. - zaświadczenie lekarskie dotyczące żony skarżącego; - wniosek o nakazanie wyjawienia majątku. W uzasadnieniu wniosku pełnomocnik stwierdził, że skarżący od lat ma trudną sytuację rodzinną. Jego sklepik jest prowadzony na parterze jego domu w dzielnicy R., gdzie jedynymi jego klientami są sąsiedzi oraz przejeżdżający kierowcy i dlatego jego dochody nie mogą być duże. Podkreślił, że i jego wiek przedemerytalny skarżącego i choroba jego żony są powodem tego, iż skarżący nie podejmuje żadnej pracy za wyjątkiem prowadzenia działalności gospodarczej. Dalsza część jego uzasadnienia dotyczy wniosku o nakazanie wyjawienia majątku z [...]. Pełnomocnik poinformował, że z dokumentu tego wynika, iż egzekucja należność pieniężnych nie może być egzekwowana z majątku J.M., ani też z jego wynagrodzenia za pracę, czy też przypadających mu okresowo świadczeń za okres [...]. Na koniec pełnomocnik jeszcze raz podkreślił, że skarżący jest bardzo ubogim człowiekiem, a zapłata należności nawet w części uniemożliwiłaby zaspokojenie podstawowych, ustawowych potrzeb rodziny skarżącego. Zaznaczył, że gdyby skarżący miał spłacać swoje zadłużenie w wysokości [...] zł w okresie nawet 5 lat (60 rat), to musiałby miesięcznie spłacać kwotę [...] zł, co jest nierealne w jego trudnej sytuacji. 3.2. Pismem z [...] poinformowano pełnomocnika o wszczęciu postępowania i o nadesłanie dodatkowych dokumentów, które potwierdzałyby trudną sytuację skarżącego. [...] skarżący przesłał do organu rentowego m.in. zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia jego żony wydane dla potrzeb zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, wniosek żony o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, deklaracje podatkowe za [...], wyciąg z księgi przychodów i rozchodów za [...], raporty fiskalne dotyczące obrotu i raporty sprzedaży z [...] oraz podsumowanie ewidencji zakupu towarów za [...] i nabycia towarów za [...]. Dodatkowo [...] do organu przesłano orzeczenie o [...] stopniu niepełnosprawności dotyczące żony skarżącego wydane na okres do [...]. 4. Decyzja II instancji. 4.1. W następstwie wniosku skarżącego Prezes ZUS na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98. poz. 1071 z późn. zm.) wydał [...] decyzję nr [...] utrzymującą w mocy zaskarżoną decyzję nr [...] z [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek w łącznej wysokości [...] zł za okres [...]. Organ odwoławczy ponownie analizując zebrany w sprawie materiał uznał, iż organ I instancji prawidłowo wydał swoją decyzję. Ponadto stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności w części przypadającej od osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia jego potrzeb życiowych, gdyż nadal skarżący prowadzi działalność gospodarczą z której w samym 2008 r. uzyskał dochód w wysokości [...] zł. Ponadto prowadzenie działalności nie stanowi przeszkody w opiece nad jego żoną E.M. 5. Skarga. 5.1. W skardze z [...] wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji, gdyż jej wydanie – jak stwierdził – było dla niego krzywdzące. 5.2. Zarzuty zawarte w skardze: a. Zaskarżona decyzja jest nieważna z mocy prawa, bowiem w dniu jej wydania Prezes przebywał w areszcie, natomiast Dyrektor Oddziału nie miał upoważnienia do reprezentowania Prezesa ZUS, b. Prezes ZUS oraz Dyrektor ZUS Oddziału w C. nie rozpatrzyli wniosku o udzielenie pomocy publicznej, pomocy de minimis, c. Prezes ZUS wydając decyzje nie wziął pod uwagę trudnej sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, d. Prezes ZUS naruszył przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, bowiem pomimo tego, że kwoty uzyskane z postępowania egzekucyjnego przekroczą wydatki egzekucyjne to nie uchylił zaskarżonej decyzji; e. Organ odwoławczy nie uchylił decyzji, pomimo tego, że znał bardzo trudną sytuację finansową skarżącego i wiedział o chorobie jego żony, f. Prezesowi ZUS zarzucił "znieczulicę urzędniczą i lekceważenie prawa, które w przypadku jego prywatnym doprowadziło go do aresztowana"; g. Na koniec zarzucił organowi odwoławczemu absurdalność i fikcyjność uzasadnienia decyzji. 6. Odpowiedź na skargę. 6.1. Organ administracji wniósł o oddalenie skargi podtrzymując argumenty zawarte w wydanych decyzjach. W kolejnych pismach podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyraża następujące stanowisko w tej sprawie: 7. Zgodność z prawem. 7.1. Badając niniejszą sprawę, Sąd nie dopatrzył się takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Na początku należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach enumeratywnie wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W tym przepisie ustawodawca wskazał siedem przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Wyliczenie to jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność tych należności. Całkowita nieściągalność zachodzi gdy: - dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; - sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze; - nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa; - nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; - wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; - naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; - jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. W uchwale z dnia 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04 OSNP 2004/16/285) Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że "przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. jest oparty na konstrukcji tzw. uznania administracyjnego co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może ale nie musi umorzyć zaległości". Norma zawarta w art. 28 ust. 2 ustawy wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą one być umorzone. Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności ustalonej wg. kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 organ podejmując decyzję, na podstawie art. 28 ust. 2, pozbawiony jest prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. 8. Sąd przyjął za podstawę rozstrzygnięcia ustalenia faktyczne poczynione przez organ administracji publicznej albowiem stan faktyczny został ustalony z zachowaniem reguł procedury administracyjnej. Z ustaleń tych wynika, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą z której przychód wynoszą średnio [...] rocznie przy osiąganiu straty w wysokości ok. [...]. Opiekuje się żoną, która w związku ze złym stanem zdrowia nie pracuje. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] dołączone do akt sprawy wskazuje, że jego żona jest niepełnosprawna w stopniu [...] i nie ma konieczności stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji jednak podjąć pracę może jedynie w warunkach pracy chronionej. Sytuacja skarżącego jest bardzo trudna i pod względem materialnym jak również pod względem rodzinnym. Jednak tutejszy Sąd stwierdził, że organ odwoławczy dokonał właściwej kwalifikacji prawnej tych okoliczności i wyciągnął z nich wniosek, iż nie zostały spełnione wskazane wyżej przesłanki umorzenia. Dodatkowo należy wskazać, że przyczyną uchylenia decyzji uznaniowej nie może być niezadowolenie skarżącego z zawartego w niej rozstrzygnięcia, nawet jeśli w jego odczuciu sytuacja finansowa i życiowa uzasadnia umorzenie przedmiotowej należności. Warto podkreślić, że ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje możliwość odroczenia terminu płatności należności oraz rozłożenia należności na raty, uwzględniając możliwości płatnicze dłużnika oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych (art. 29 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Jednak formy te mogą zostać dopuszczone przez organ rentowy jedynie na wniosek dłużnika. Tutejszy Sąd jednak nie doszukał się żadnych działań ze strony skarżącego, które wskazywałyby na chęć spłaty tych zobowiązań w jakiekolwiek formie. Analizując zgromadzony materiał dowodowy uznać należy, że stanowisko organu zasługuje na aprobatę, gdyż w tej sprawie nie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie należności. 9. Tutejszy Sąd odnosząc się do zarzutów wymienionych w pkt od 5a do 5f stwierdził, że organ wydając decyzję o odmowie umorzenia należności przede wszystkim skupił się na spełnieniu przez skarżącego którejś z ustawowych przesłanek. Postępowanie przeprowadzone przez organ rentowy poprzedzone było postępowaniem zmierzającym do ustalenia sytuacji materialnej skarżącego. Organy orzekające wzięły pod uwagę podnoszone przez skarżącego okoliczności i zgromadzone w toku postępowania dowody, a odnosząc je do podstawy materialno-prawnej rozstrzygnięcia sformułowały wnioski, które mieszczą się w granicach swobodnej oceny dowodów. Skarżący twierdzi, że umorzenie winno nastąpić w związku z zarzutami jakie przytoczył w skardze. Uznać jednak należy, że jego pogląd ma jedynie charakter subiektywny, a ewentualne umorzenie nie może być wyprowadzone z przekonania opartego na istnieniu własnych potrzeb. Podkreślić w tym miejscu należy, iż ustawowym obowiązkiem ZUS jest dochodzenie należności z tytułu składek, w tym również z wykorzystaniem wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich egzekwowania. Z uwagi na publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ze względu na cele na które są przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności. Podejmując rozstrzygnięcie w tym zakresie, organ jest zobowiązany do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym. Uzasadnia to również wyjątkowy charakter instytucji umorzenia należności z tytułu składek. Sąd w pełni podzielił argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz w odpowiedzi na skargę. Sąd zwraca jednocześnie uwagę, iż wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego. W szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów skarżący może ponownie wystąpić do Zakładu z wnioskiem o umorzenie należności i wówczas ponownie sprawa umorzenia będzie rozstrzygana. Mając na uwadze powyższe, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) skargę oddalono.