III SA/Gl 1523/07

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. D. –. "A" w P. oraz A. i A. D. – Zakład [...] w P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy Prawomocnym postanowieniem z dnia 4 lutego 2008 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zwolnił skarżących od kosztów sądowych w części przekraczającej kwotę [...] zł, a w pozostałym zakresie wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oddalił. Wpis sądowy od skargi we wskazanej wyżej kwocie został przez skarżących uiszczony w dniu [...] r. W dniu [...] r. (data nadania w urzędzie pocztowym) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wpłynął kompletny druk urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym A. i A. D. ponownie w tej sprawie zwrócili się o przyznanie prawa pomocy. Uzasadniając wniosek podkreślili, że nie posiadają majątku pozwalającego na uiszczenie wpisu w tak znacznych wysokościach. W tych ramach wyjaśnili, że jednocześnie zaskarżone zostały trzy decyzje i w każdej z tych spraw skarżący muszą ponieść koszty sądowe. Skarżący oświadczyli dalej, że A. D. od dłuższego czasu choruje i nie osiąga przy tym dochodu. Skarżąca uzyskuje świadczenie [...], zaś dzieci prowadzą własne działalności gospodarcze. W uzasadnieniu wniosku skarżący odnotowali jeszcze, że ich "poprzedni wniosek nie został rozpoznany merytorycznie, więc brak jest przeszkód aby przy ponownym wezwaniu do uiszczenia wpisu został on złożony, tym bardziej, iż zmianie uległa sytuacja majątkowa [ich] rodziny – zmniejszyły się dochody syna i synowej." Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartego w druku PPF, wynika, że skarżący pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z synem i jego żoną, córką i wnuczką. Skarżący oświadczyli, iż posiadają nieruchomość rolną o pow. [...] ha oraz udział w nieruchomości, o którą "toczy się spór". Łączny dochód gospodarstwa domowego, w którym pozostają skarżący oszacowano na kwotę [...] zł. Pismem z dnia [...] r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika strony do uzupełnienia – w terminie 7 dni - wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie dokumentów źródłowych oraz złożenie dodatkowych wyjaśnień. W tych ramach zwrócono się o: 1) nadesłanie odpisów lub kserokopii dokumentów obrazujących wysokość miesięcznie ponoszonych w związku z kosztami utrzymania domu wydatków w postaci rachunków, faktur VAT lub dowodów wpłat uiszczanych opłat za wodę, gaz, energię elektryczną, telefon, podatek od nieruchomości itp., oraz wskazanie kto i w jakiej wysokości w nich partycypuje, 2) przedłożenie odpisu lub kserokopii dokumentów obrazujących rodzaj i wielkość posiadanych nieruchomości, a także charakter związanego z nimi sporu, który jak wynika z treści złożonego wniosku (vide: rubryka 7) nadal się toczy, 3) nadesłanie odpisu lub kserokopii złożonego przez A. D. oraz A. D., a także przez M. i P. D. oraz R. D. zeznania podatkowego za rok [...], albo zaświadczenia wystawionego przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego o wysokości osiągniętego dochodu w [...] r. oraz o wysokości dokonanych odliczeń, 4) przedłożenie odpisu lub kserokopii dokumentów potwierdzających wysokość osiąganego miesięcznie przez M. i P. D. oraz R. D. dochodu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, tj. deklaracji VAT-7 z okresu ostatnich trzech miesięcy, podatkowej księgi przychodów i rozchodów, ewidencji środków trwałych oraz wyciągu z rachunku bankowego obrazującego ilość zgromadzonych tam w ciągu ostatnich trzech miesięcy środków, 5) udokumentowanie stosownymi fakturami VAT, rachunkami lub paragonami wystawionymi przez przychodnie, szpitale albo apteki ponoszonych na leczenie wydatków, natomiast w przypadku ich nieposiadania należy przedstawić zaświadczenia lekarskie potwierdzające fakt konieczności stałego zażywania leków, regularnego poddawania się odpłatnym świadczeniom leczniczym lub opiece osób trzecich, 6) przedłożenie odpisu lub kserokopii odcinka pobieranej przez A. D. [...] lub decyzji o jej przyznaniu, 7) nadesłanie odpisu lub kserokopii dokumentów potwierdzających fakt, iż skarżący nie osiąga w chwili obecnej żadnego dochodu. W wezwaniu zawarto pouczenie, w myśl którego niezastosowanie się do jego treści we wskazanym terminie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę istnienia przesłanki przyznania prawa pomocy określonej w art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej w skrócie: P.p.s.a. Odpowiadając na wskazane wyżej wezwanie referendarza sądowego, pełnomocnik skarżących oświadczył, iż w chwili obecnej nie toczy się żadne postępowanie dotyczące majątku skarżących. Do pisma procesowego z dnia [...] r. dołączono "odcinki" [...], z których wynika, że A. D. pobiera to świadczenie w kwocie [...] zł, zaś A. D. odpowiednio [...] zł. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, czyli w świetle art. 245 § 3 przywołanej ustawy obejmującym m. in. zwolnienie od kosztów sądowych, następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, powinna zatem udowodnić istnienie tego faktu. Innymi słowy, na skutek wskazanych przez nią dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, iż nie jest ona w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Na wstępie rozważań przyszło zwrócić uwagę, że na wcześniejszym etapie niniejszego postępowania sądowego referendarz sądowy uznał, iż skarżący mogą korzystać z prawa pomocy tylko i wyłącznie poprzez zwolnienie ich od kosztów sądowych w części przekraczającej kwotę [...] zł, oraz że postanowienie podjęte w tym przedmiocie do chwili obecnej zachowało swą prawną moc [jedynie na marginesie należało w tym miejscu podnieść, iż w związku z prawomocnym poprzednim rozstrzygnięciem referendarza nie jest obecnie zrozumiałe sformułowanie skarżących, iż "poprzedni wniosek nie został rozpoznany merytorycznie"(?)]. Zgodnie więc z art. 164 P.p.s.a. postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym wiąże od chwili, w której zostało podpisane wraz z uzasadnieniem, a stosownie do art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zasada ta dotyczy również orzeczeń referendarzy sądowych a to na podstawie art. 258 § 3 P.p.s.a. Odstąpienie od oceny powziętej we wcześniejszym postanowieniu może zatem wchodzić w grę jedynie wtedy, gdy okoliczności stanowiące przesłankę danego rozstrzygnięcia uległy zmianie. Nie budzi przy tym wątpliwości, że zmiana ta w przypadku postępowania w przedmiocie prawa pomocy musi być istotna. Instytucja prawa pomocy stanowi wszak gwarancję przysługującego stronie, m. in. na mocy art. 45 Konstytucji RP, prawa do sądu – nie może być zaś mowy o realizacji tego prawa, gdy sytuacja majątkowa strony w trakcie jednego postępowania jest oceniana odmiennie niż uprzednio i na niekorzyść tylko z uwagi na fakt, iż zmieniła się ona w jakimkolwiek stopniu, choćby nieznacznym. Byłoby to zresztą nie do pogodzenia z zasadą zaufania do organów państwa oraz stabilności orzeczeń sądowych. W części analitycznej niniejszego orzeczenia należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę skarżących, że instytucja przyznania prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości (patrz art. 199 i art. 214 § 1 P.p.s.a.). Z tych względów zastosowanie tej instytucji doznaje ograniczeń, które w ramach postępowania sądowoadminsitracyjnego mają charakter ekonomiczny. Z kolei instrumenty proceduralne takie jak art. 255 P.p.s.a. pozwalają na weryfikację oświadczeń składanych przez wnioskujących, co zapewnia obiektywne limitowanie dobrodziejstwa procesowego, jakim niewątpliwie jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie więc z treścią art. 255 P.p.s.a., "jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a. [druk PPF – ref.], okaże się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego." Należy podkreślić, że zastosowanie w tej sprawie art. 255 P.p.s.a. było nieodzowne, tym bardziej, że przedmiotem badania w toku niniejszego wpadkowego postępowania są przede wszystkim ewentualne zmiany jakie mogły zajść w sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżących. Na kanwie przywołanego ostatnio przepisu przyjdzie nadto wyjaśnić, że w toku rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy bardzo istotną rolę odgrywają trzy wartości liczbowe określające, po pierwsze wysokość koszów sądowych, do których wnioskujący jest zobowiązany, po wtóre - jego możliwości zarobkowe i po trzecie - wysokość stałych niezbędnych kosztów utrzymania. Brak któregokolwiek z tych czynników może uniemożliwić dokonanie wszechstronnej i rzetelnej oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Stwierdzono, że skarżący nie wskazali na potrzebę rozpoznania wniosku jakichkolwiek danych liczbowych określających wysokość ponoszonych przez nich niezbędnych wydatków, w tym dotyczących zajmowanej nieruchomości. Danych tych nie ujawniono w druku formularza, nie udostępniono ich nawet w wyniku precyzyjnie sformułowanego wezwania referendarza sądowego. W tym stanie rzeczy wytknąć trzeba stronie skarżącej bierną postawę procesową, która musi znaleźć wyraz w zapadłym obecnie rozstrzygnięciu. Postawa ta miała wpływ na wystąpienie również innych mankamentów dowodowych, których zakres jest ściśle związany z treścią wezwania referendarza z dnia [...]r. Uwzględnienie takiego stanu rzeczy przemawia, zdaniem rozpoznającego wniosek, na rzecz konkluzji, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy, na zasadzie zmiany poprzedniego rozstrzygnięcia, nie może być uwzględniony. Godzi się w tym miejscu podkreślić, iż ciężar wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu [także referendarz sądowy – patrz art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a. – ref.] (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04). Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez stronę zakresie (por. postanowienie z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05; postanowienie z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Wypada jeszcze w tym miejscu zaakcentować, że wspomniane już wcześniej mankamenty dowodowe nie zostały usunięte wskutek nadesłania przez pełnomocnika skarżących oświadczenia z dnia [...]r. Stwierdzenie, iż w chwili obecnej nie toczy się żaden spór o majątek pozostaje w sprzeczności z oświadczeniem skarżących (złożonym wraz z oświadczeniem o wiedzy na temat odpowiedzialności karnej płynącej z art. 233 § 1 K.k.) w druku PPF z dnia [...]r. Nadesłane zaś przy tym piśmie kserokopie "odcinków" świadczeń [...] "jedynie" pogłębiły wątpliwości rozpoznającego wniosek co do wiarygodności składanych w tej sprawie oświadczeń skarżących. W tych ramach wytknąć trzeba stronie skarżącej, że w druku PPF A. D. nie ujawnił, iż w dalszym ciągu pobiera świadczenie [...]. W tym stanie rzeczy poddane zostało w wątpliwość oświadczenie skarżących, że ich sytuacja majątkowa uległa zmianie w ten sposób, że zmalały dochody syna i synowej. Mając na uwadze poczynione wyżej spostrzeżenia, rozpoznający wniosek uznał, że brak jest podstaw do tego aby zmienić stanowisko przyjęte w poprzednim postanowieniu referendarza z dnia 4 lutego 2008 r., na mocy którego strona skarżąca jest zobowiązana do pokrycia każdorazowych kosztów sądowych do kwoty [...] zł, w tym do zapłaty opłaty kancelaryjnej. Przyjętego stanowiska nie zmieni nawet argumentacja skarżących akcentująca wielość jednocześnie składanych skarg. Sumaryczne zestawienie wpisów sądowych od skarg kasacyjnych w tych trzech sprawach, w wysokościach ustalonych na mocy postanowień referendarza sądowego, mieści się bowiem w puli budżetu domowego, wskazanego w treści wniosku. W związku z powyższym, działając na podstawie art. 164, art. 165 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w części dyspozytywnej postanowienia.