III SA/Gl 1952/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek po rozpoznaniu w dniu 1 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. M. (M.) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego z urzędu postanawia: zwolnić stronę skarżącą od kosztów sądowych, a w pozostałym zakresie wniosek oddala. W treści wniesionej skargi R. M. zamieścił wniosek o przyznanie pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Powyższy zgodnie z wezwaniem referendarza z dnia [...]r. powtórzył następnie na druku urzędowego formularza PPF, gdzie w rubryce nr 4 sprecyzował, iż wskazana wyżej pomoc, której się domaga, odnosi się do ustanowienia pełnomocnika w osobie radcy prawnego z urzędu, jak również zwolnienia od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu wyjaśnił, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną. Na ich utrzymaniu pozostaje dwoje małoletnich dzieci. Tymczasem prowadzona przez żonę działalność gospodarcza od sierpnia 2012r. została zawieszona. Natomiast jego firma w 2012r. wypracowała wprawdzie przychód rzędu [...] zł (vide: kserokopia zeznania podatkowego PIT-36L). Ten jednak po potrąceniu o koszty jego uzyskania wielkości [...] zł przyniósł stratę w kwocie [...] zł. W tej sytuacji zmuszeni są korzystać z pomocy osób bliskich. Tym bardziej, że posiadane przez skarżącego zadłużenie, do którego spłaty został wezwany (vide: pismo z dnia [...]r.) wynosi [...] zł, podczas gdy niezapłacone w terminie opłaty leasingowe kształtowały się na poziomie [...] zł (vide: wypowiedzenie umowy leasingu z dnia [...]r.). Ponadto w piśmie z dnia [...] r., nadesłanym w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia złożonego wniosku, skarżący wyjaśnił, że z żoną pozostaje w rozdzielności majątkowej, a rachunków bankowych nie posiada. Nie dysponuje potwierdzeniami dokonywanych zakupów i opłat, jako że nie przewidział, że będą mu potrzebne, zwłaszcza, że środki, z których te są pokrywane pochodzą od osób, które wspierają go finansowo. Okoliczności tej nie jest w stanie udokumentować, albowiem nie posiada uprawnień, aby żądać od tych osób składania jakichkolwiek oświadczeń w tym zakresie. Dodatkowo wskazał na prowadzone wobec jego osoby postępowanie egzekucyjne związane z posiadanym zadłużeniem wynoszącym ok. [...] zł. Następnie wyjaśnił, że wynajmuje lokal o pow. [...]m2 położony przy ul. [...] w P.. Zalega jednak z jego opłatami od przeszło 4 miesięcy. Postanowieniem z dnia 22 marca 2013r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Uznał bowiem, że zawarte w treści formularza dane wraz z dołączonymi - w sposób wybiórczy – załącznikami, nie pozwoliły na wolną od wątpliwości ocenę złożonego wniosku, a ponieważ dotyczyły one przede wszystkim źródeł utrzymania wnioskodawcy i jego rodziny, zatem miały na tyle istotne znaczenie, że nie pozwalały na jego uwzględnienie zarówno w całości jak i w części. Od powyższego orzeczenia skarżący wniósł w ustawowym terminie sprzeciw. W jego motywach wskazał, że nie zrozumiał treści formularza, a brak profesjonalnej pomocy uniemożliwił mu jego prawidłowe wypełnienie. Podkreślił ponadto, że przesłał do Sądu dokumenty wskazujące na jego trudne położenie materialne, a zatem istniała możliwość zbadania jego sytuacji i wydania w oparciu o te informacje stosownego rozstrzygnięcia. Tym bardziej, że na mocy postanowienia z dnia 15 marca 2013r., które dołączył do sprzeciwu, wpisany został do rejestru dłużników niewypłacalnych. Dodatkowo zauważył, że z jego udziałem toczy się ponad 1000 postępowań z czego ok. 7 w tut. Sądzie, a zatem można było wykorzystać nadesłane tam dokumenty i dokonać stosownych ustaleń wskazujących, że wniosek jest zasadny. Tym bardziej, że w innych sprawach zwalniano go z opłat sądowych, a nawet ustanawiano pełnomocników z urzędu. Ponadto zmuszanie go do dostarczenia tak dużej ilości dokumentów było nałożeniem na niego zobowiązania niemożliwego do wykonania w tak krótkim terminie. A skoro Sąd miał wątpliwości powinien był wezwać go o dalsze uzupełnienie brakujących dokumentów ewentualnie wyjaśnienie przyczyn niedochowania terminu, a nie od razu wydawać postanowienie, z którego rozstrzygnięciem się nie zgadza. Zarządzeniem z 9 maja 2013 r. wezwano zatem skarżącego do uzupełnienia w terminie 14 dni danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie odpisu bądź kserokopii złożonego przez żonę skarżącego za 2012 r. zeznania podatkowego oraz zaświadczenia wystawionego przez Naczelnika właściwego Urzędu Skarbowego potwierdzającego, iż od sierpnia 2012 r. do nadal z tytułu prowadzonej przez żonę działalności gospodarczej nie były składane żadne deklaracje podatkowe bądź wystawionego przez właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego zaświadczenia potwierdzającego, iż prowadzona przez żonę skarżącego działalność gospodarcza jest nadal zawieszona, na jaki okres, a nadto wskazującego na jej przedmiot, ewentualnie wydruku z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej dostępnej na stronie internetowej www.firma.gov.pl. Natomiast w przypadku gdyby działalność gospodarcza żony w ostatnim czasie została podjęta wskazanie przy pomocy stosownych dokumentów źródłowych wysokości osiąganych przez żonę z powyższego tytułu przychodów i ponoszonych kosztów ich uzyskania. Do dnia dzisiejszego wezwanie to pozostało bez odpowiedzi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. - zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.) postanowienie co do przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy może zostać wydane przez referendarza sądowego. Od takiego postanowienia stronie przysługuje środek odwoławczy określony w art. 259 ustawy, to jest sprzeciw. W razie wniesienia sprzeciwu, jeśli nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd rozstrzyga ją w drodze postanowienia, na które przysługuje zażalenie (art. 260 ustawy p.p.s.a.). Należy w tym miejscu zauważyć, że ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości sądu. W takiej sytuacji to sąd rozpatruje złożony przez stronę wniosek o przyznanie prawa pomocy, który tak jak w rozpoznawanej sprawie może być wnioskiem o prawo pomocy w zakresie całkowitym. Powyższe sprowadza się do ustalenia, czy spełniona została określona w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a. przesłanka przyznania prawa pomocy czy też nie. Zgodnie bowiem z treścią przywołanego wyżej przepisu przyznanie osobie fizycznej zwolnienia od kosztów sądowych jak również ustanowienia w sprawie fachowego pełnomocnika procesowego w osobie radcy prawnego z urzędu (vide: art. 245 § 2 cyt. ustawy) uzależnione jest od wykazania, że strona ta nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Należy zauważyć, że powyższe następuje w oparciu o oświadczenie złożone na stosownym formularzu, które zgodnie z wolą ustawodawcy ma być "dokładne" (vide: art. 252 § 1 ustawy p.p.s.a.), a owa "dokładność" stopniowana jest przekonaniem sądu, że strona podnoszone przez siebie okoliczności "wykazała", czyli przedstawiła je w sposób przekonywujący. W takim bowiem znaczeniu pojawiło się w tym przepisie sformułowanie "wykazać" oparte na regułach semantycznych języka polskiego, które oznacza udowodnić, przedstawić coś w sposób przekonywający; pokazać, unaocznić (por. Słownik języka polskiego pod red. naukową prof. dr Mieczysława Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN Sp. z o.o. Warszawa 1978, wydanie IX 1994r.). Ponieważ instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, albowiem stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym, w myśl której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 199 ustawy p.p.s.a.). Zatem jej stosowanie może mieć miejsce jedynie wówczas, gdy wnioskodawca kwalifikuje się do osób znajdujących się w ubóstwie, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia bądź środki takie posiadają, ale te są tak znikome, że wystarczają im jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Wykazanie, że strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy rzeczywiście znajduje się w takiej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Stosownie bowiem do treści art. 255 ustawy p.p.s.a. w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest na wezwanie sądu złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie zawarte w treści urzędowego formularza dane wraz z dołączonymi w sposób wybiórczy dokumentami źródłowymi nie pozwoliły na jednoznaczną ocenę złożonego wniosku. Skarżący jest bowiem przedsiębiorcą, który prowadzi działalność gospodarczą. Wprawdzie z powyższej w 2012 r. poniósł stratę, niemniej jednak ta była jedynie wynikiem bilansowym, pomiędzy wypracowanym w tym okresie przychodem rzędu [...] zł, a ponoszonymi kosztami jego uzyskania wielkości [...] zł. Tymczasem w miesiącach od lipca do września wypracował on dochód w wysokości: [...] zł, [...] zł oraz [...] zł. W tej sytuacji niezbędne było ustalenie w jakiej kondycji finansowej znajdowała się firma skarżącego na dzień składnia wniosku, co można było osiągnąć poprzez zbadanie jej aktualnych dokumentów księgowych oraz wyciągów z rachunków bankowych, o które wzywano. Wprawdzie na etapie złożenia sprzeciwu przedłożono postanowienie z dnia [...] r., na mocy którego skarżący wpisany został do rejestru dłużników niewypłacalnych, niemniej jednak powyższe nie odnosiło się do jego żony oraz jej możliwości finansowych, które poza ogólną informacją dotyczącą zawieszenia prowadzonej przez nią działalności gospodarczej, nie zostały w żaden sposób wykazane. Tymczasem w judykaturze ugruntowany został pogląd, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego jaki ustrój majątkowy istnieje między małżonkami. Małżonkowie mają bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie wspólności ustawowej. Instytucja ta w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się bowiem jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków, co oznacza, iż za błędne uznaje się stanowisko wnioskodawcy jakoby ustanowienie rozdzielności majątkowej uniemożliwiało uzyskanie informacji o sytuacji majątkowej żony, z którą ten przecież wspólnie zamieszkuje. Dlatego też przyjąć należało, że zawarte w treści formularza dane wraz z dołączonymi - w sposób wybiórczy – załącznikami, wskazującymi na poniesioną w 2012r. stratę z prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej, a nadto na posiadane zadłużenie, do którego spłaty został wezwany (vide: pismo z dnia [...]r. oraz wypowiedzenie umowy leasingu z dnia [...].), nie pozwoliły na wolną od wątpliwości ocenę złożonego wniosku, a w konsekwencji na jego uwzględnienie w zakresie odpowiadającym żądaniu wnioskodawcy. Konstatacji tej nie podważa również argument, iż z udziałem skarżącego "toczy się ponad 1000 postępowań z czego ok. 7 w tut. Sądzie, a zatem można było wykorzystać nadesłane tam dokumenty i dokonać stosownych ustaleń wskazujących, że wniosek jest zasadny. Tym bardziej, że w innych sprawach zwalniano skarżącego z opłat sądowych, a nawet ustanawiano pełnomocników z urzędu". Orzeczenia te choć niewątpliwie korzystne dla strony zachowują bowiem moc wiążącą jedynie w tych sprawach, w których je wydano. Dlatego też dołączone do innych spraw, zawisłych przed Sądem Okręgowym w K. czy Sądem Rejonowym w P. i w T., dokumenty źródłowe nie mogły być brane pod uwagę. Podobnie brak było podstaw do przedłużenia terminu do wykonania wezwania z dnia [...]., albowiem stosowny wniosek w tym zakresie nie został złożony. Wprawdzie w piśmie z dnia [...]. skarżący informował tut. Sąd o niemożności wykonania wezwania jednakże w żaden sposób nie wykazał jakoby podjął jakąkolwiek próbę częściowego wykonania wezwania i nadesłania choćby tych dokumentów źródłowych, które były w jego posiadaniu. Również na etapie złożonego sprzeciwu (vide: wezwanie z dnia [...] r.) żądany materiał dowodowy nie został nadesłany. W tej sytuacji niemożliwe było jednoznaczne ustalenie, czy skarżący rzeczywiście nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania (vide: art. 246 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a.). Mając jednak na uwadze fakt, że sprawa będąca przedmiotem skargi jest jedną z kilku, które zostały wniesione przez skarżącego, a łączna kwota wpisów do których uiszczenia będzie on zobowiązany wyniesie [...] zł, za zasadne uznać należało uwzględnienie złożonego wniosku w części odnoszącej się do zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, tj. opłat sądowych i wydatków. Te przekraczają bowiem jego możliwości finansowe (vide: postanowienie z dnia [...] r., na mocy którego skarżący wpisany został do rejestru dłużników niewypłacalnych). Ponadto ustalając ten zakres zwolnienia uznano, iż stanowi on gwarancję konstytucyjnego prawa strony do Sądu, jako że w myśl art. 6 ustawy p.p.s.a. sąd administracyjny udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz poucza ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Z kolei zgodnie z art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza wszechstronne zbadanie całej sprawy nawet przy wadliwym sformułowaniu skargi czy znikomej aktywności strony skarżącej w postępowanie sądowoadministracyjne. Ta może bowiem w każdym czasie złożyć kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie, przedkładając jednocześnie wszystkie dokumenty źródłowe, o które była wzywana. W tym stanie sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, działając na podstawie art. 245 § 2 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.