III SA/Gl 2001/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agata Ćwik-Bury po rozpoznaniu w dniu 22 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi L.S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r. nr [...] w sprawie podatku akcyzowego w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2014r. sygn. akt I GZ 183/14 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 maja 2014 r., sygn. akt III SA/Gl 2001/13., odmawiające L.S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r. w przedmiocie podatku akcyzowego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji w sposób wybiórczy dokonał analizy materiału dowodowego ograniczając się do poglądu, że z faktu zameldowania wraz z rodzicami wynika, iż skarżący prowadzi pięcioosobowe gospodarstwo domowe. Brak zaś dowodów na obalenie tego domniemania dało podstawę do odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, gdyż w ten sposób nie przekonał on Sądu, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. Takie stanowisko Sądu I instancji jest błędne. Sąd II instancji zauważył, że skarżący składając na formularzu PPF (wniosek o przyznanie prawa pomocy) oświadczenie o stanie rodzinnym wskazał jako osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym żonę i córkę. Jednocześnie podpisał zawarte w tym formularzu oświadczenie, że znana mu jest treść art. 233 § 1 Kodeksu karnego o odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenia prawdy. Na wyraźne wezwanie Sądu I instancji skierowane w tej kwestii do strony, także pełnomocnik skarżącego złożył stosowne oświadczenie. Końcowo Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że w tej sytuacji Sąd I instancji powinien rozważyć, czy w świetle dotychczas zebranych dowodów nie należało wezwać pełnomocnika skarżącego o doprecyzowanie informacji co do sposobu ponoszenia kosztów utrzymania nieruchomości, w której jest zameldowany. Ewentualne wyjaśnienie tych kwestii przez skarżącego, przy uwzględnieniu dotychczas zebranych dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i materialnej skarżącego, powinno stanowić podstawę do rozstrzygnięcia przez Sąd I instancji o wniosku skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, zważył co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Częściowe przyznanie prawa pomocy następuje w przypadku, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Z punktu widzenia art. 246 § 1 p.p.s.a. wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy należy do obowiązku ubiegającego się o przyznanie tego prawa (np. postanowienie NSA z dnia 24 marca 2009 r., II FZ 101/09, LEX nr 550317). NSA zwrócił także uwagę, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (np. postanowienia NSA: z dnia 9 września 2004 r., FZ 360/04, CBOSA, oraz z dnia 7 marca 2006 r., II OZ 211/06, CBOSA). Także brak danych dotyczących bieżących wydatków uniemożliwia ustalenie, czy poniesienie przez stronę kosztów postępowania uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy, nawet jeśli znany jest poziom osiąganych przez stronę dochodów (postanowienie WSA w Warszawie z dnia 4 października 2006 r., III SA/Wa 604/06, niepubl.). Podobnie sąd oceniał sytuację, gdy skarżący nie przedstawił dokumentów, na podstawie których można by ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby się wiązać z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy (np. postanowienie NSA z dnia 23 kwietnia 2009 r., I FZ 71/09, LEX nr 564253). O przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze Lewis Nexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Jak trafnie wskazał NSA w powołanym na wstępie postanowieniu z dnia 26 czerwca 2014r. sygn. akt I GZ 183/14 prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania, sformułowanej w art. 199 p.p.s.a. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Przenosząc powyższe uwagi na grunt przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 190 zdanie pierwsze p.p.s.a. sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Mając na uwadze powyższe Sąd przyjął, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną K.S. i pasierbicą K.K. Sąd rozważył również , czy w świetle dotychczas zebranych dowodów nie należy wezwać pełnomocnika skarżącego o doprecyzowanie informacji co do sposobu ponoszenia kosztów utrzymania nieruchomości, w której jest zameldowany i uznał, że wyjaśnienie tych kwestii przez skarżącego, przy uwzględnieniu dotychczas zebranych dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i materialnej skarżącego, jest konieczne do rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W piśmie procesowym z dnia 26 września 2014r. skarżący doprecyzował informacje co do sposobu ponoszenia kosztów utrzymania nieruchomości, w której jest zameldowany wyjaśniając, że co prawda dalej jest zameldowany u rodziców w miejscowości N., gmina L., to nie ponosi już kosztów utrzymania tej nieruchomości albowiem przeprowadził się wraz z żoną i pasierbicą do swojego domu położonego w M. nr [...] gmina M. Wyjaśnił, że wspólnie z żoną ponosi "przeciętne" koszty utrzymania nieruchomości w [...] tj. energia elektryczna ok. 150 zł miesięcznie, woda ok. 70 zł miesięcznie, podatek ok. 100 zł kwartalnie, opłata za wywóz śmieci ok. 20 zł miesięcznie, oraz koszty opału, które w zależności od panujących temperatur wynoszą od 800 do 1200 zł miesięcznie w okresie grzewczym, a nadto raty kredytu hipotecznego w wysokości ok. 1000 zł miesięcznie. Skarżący stwierdził ponadto, że jego sytuacja materialna nie zmieniła się od wskazanej we wniosku PPF i późniejszych pismach i prosi o całkowite zwolnienie go z kosztów opłaty sądowej od skargi, albowiem nie jest w stanie jej ponieść. Przypomnieć należy, że odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kwocie 2000 zł, strona złożyła na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku strona skarżąca oświadczyła, że jest osobą kaleką, sparaliżowaną od [...]. W związku z powyższym, strona otrzymuje rentę inwalidzką w wysokości 920 zł miesięcznie. Żona wnioskodawcy prowadzi działalność gospodarczą, przedmiotem której jest sprzedaż artykułów AGD i RTV – jej miesięczne dochody z tego tytułu oscylują w granicach około 2000 zł brutto miesięcznie. Strona i jego żona mają na utrzymaniu jedenastoletnią pasierbicę K.K. prowadząc z nimi wspólne gospodarstwo. Wnioskodawca oświadczył, że jest właścicielem domu o powierzchni około 150 m 2, położonego w M., w powiecie K. Jest to dom w stanie "do remontu", obciążony hipoteką na rzecz banku – w wysokości 185000 zł. Poza tym, skarżący nie ma żadnych innych nieruchomości, ruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 16 stycznia 2014 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy, również z uwzględnieniem stanu majątkowego małżonki, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. W dniu 17 lutego 2014r. wpłynęły do akt sprawy następujące dokumenty: zaświadczenie o zameldowaniu – o osobach zameldowanych pod adresem wskazanym przez wnioskodawcę, jako jego miejsce zamieszkania; orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] r., orzekające trwałą niezdolność skarżącego do pracy i do samodzielnej egzystencji; odcinek pobieranego przez skarżącego świadczenia rentowego (ze stycznia 2014 r. – kwota świadczenia: 713,07 zł); akt notarialny nr rep. [...] opisujący kupno przez małżonków L. i L.S. nieruchomości położonej w M. ewidencję środków trwałych działalności gospodarczej prowadzonej przez K.S. zeznanie podatkowe PIT – 36 za 2012 r., złożone przez żonę wnioskodawcy; wyciąg z jej rachunku bankowego za okres od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 10 lutego 2014 r.; podatkową księgę przychodów i rozchodów za grudzień 2013 r. oraz styczeń i luty 2014 r. obrazujące operacje dokonywane przez K.S. w ramach prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Do akt nadesłano również szereg duplikatów, obrazujących przelewy dokonywane z rachunku bankowego żony wnioskodawcy, obrazujące zapłatę szeregu rachunków i opłat za media oraz inne operacje bankowe. Rozpoznając przedmiotowy wniosek Sąd wziął pod uwagę dochody osiągane przez prowadząca działalność gospodarczą żonę, z uwagi na prowadzenie wspólnego gospodarstwa i obowiązek alimentacyjny pomiędzy małżonkami. Art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. W tym kontekście stwierdzić należy, że z zeznania żony PIT-36 za 2012r. wynika, że osiągnęła ona przychód w wysokości 192815,48 zł, co świadczy o prowadzeniu działalności na duża skalę. Roczny dochód przed opodatkowaniem wynosi 55835,19 zł, co daje miesięczny dochód brutto w wysokości 4652,91 zł, a więc w wysokości prawie dwukrotnie wyższej niż skarżący podał na formularzu PPF tj. 2400 zł. Warto więc przypomnieć, że pismem z dnia 16 stycznia 2014 r. skarżący wezwany został min. do nadesłania odpisu lub kopii zeznania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych złożonego przez skarżącego i jego małżonkę (bądź ich wspólnego zeznania) za rok 2013 (a gdyby jeszcze nie zostało złożone, to zeznanie za 2012r.). W odpowiedzi na wezwanie przesłał zeznanie PIT-36 za 2012r., a w piśmie z 26 września 2014r. stwierdził, że "jego sytuacja materialna nie zmieniła się od wskazanej we wniosku o PPF i późniejszych pismach". W dalszej kolejności podnieść należy, że skarżący nie wskazał wysokości miesięcznej wydatków związanych z leczeniem, w szczególności z zakupem leków a także wykazanie tych wydatków za pomocą faktur VAT, paragonów wystawianych przez apteki, szpitale, przychodnie, do podania których został zobowiązany pismem z dnia 16 stycznia 2014r. Nie podał również orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (zakup żywności, środków czystości, leczenie i zakup leków, inne wydatki), z wyjątkiem opłat za tzw. media, do czego również został zobligowany pismem z dnia 16 stycznia 2014r. ograniczając się do stwierdzenia, że "wydatki i koszty utrzymania jego wraz z rodziną nie odbiegają od przeciętnych, z uwzględnieniem kalectwa skarżącego". A w piśmie z 26 września 2014r. wyjaśnił, że wspólnie z żoną ponosi "przeciętne" koszty utrzymania nieruchomości w M. tj. energia elektryczna ok. 150 zł miesięcznie, woda ok. 70 zł miesięcznie, podatek ok. 100 zł kwartalnie, opłata za wywóz śmieci ok. 20 zł miesięcznie, oraz koszty opału, które w zależności od panujących temperatur wynoszą od 800 do 1200 zł miesięcznie w okresie grzewczym, a nadto raty kredytu hipotecznego w wysokości ok. 1000 zł miesięcznie. W konsekwencji brak danych dotyczących bieżących wydatków uniemożliwia ustalenie, czy poniesienie przez stronę kosztów postępowania uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy, tym bardziej, że poziom osiąganych przez pozostającą we wspólnym gospodarstwie domowym żonę strony dochodów nie jest do końca jasny. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego. Nie bez znaczenia dla sprawy pozostaje również fakt, że w toku prowadzonego przez organy celne postępowania w przedmiocie podatku akcyzowego skarżący w dniu 5 lipca 2013r. akt notarialnym nr [...] dokonał zakupu nieruchomości, co świadczy o tym że nie jest osobą ubogą. W tej sytuacji brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego, z uwagi na niewykazanie, że uiszczenie wpisu sądowego od skargi pociągnęłoby za sobą uszczerbek w utrzymaniu koniecznym dla niego samego, jak dla jego rodziny. Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 260 p.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.