III SA/Gl 245/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Adam Nita po rozpoznaniu w dniu 13 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 27 czerwca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 27 czerwca 2018 r. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 3.024 zł skarżąca złożyła na druku PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie adwokata. W uzasadnieniu wniosku skarżąca oświadczyła, że cierpi na nieuleczalną chorobę i nie pracuje, nie ma dochodu, a żyje na łasce rodziny. Strona ma długi egzekwowane przez komornika (ZUS, [...], [...]). Strona nie ma środków do życia. Oświadczyła również, że pozostaje w dwuosobowym gospodarstwie domowym, w skład którego wchodzi jej mąż A. W.. Ponadto, z oświadczenia skarżącej wynika, że jest ona właścicielką mieszkania o wartości około 120.000 zł. Poza tym nie posiada żadnego majątku, żadnych oszczędności, ani przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 5.000 zł. Na jedyny dochód wspólnego gospodarstwa domowego składa się emerytura męża strony w kwocie 800 zł netto miesięcznie. W rubryce nr 11 druku urzędowego formularza PPF strona oszacowała swoje miesięczne wydatki w ten sposób, że na czynsz wydaje 500 zł, natomiast opłaty za media pochłaniają 400 zł. Załącznikami do wniosku były karty wypisowe oraz karty informacyjne z leczenia szpitalnego. W tym stanie rzeczy, pismem z dnia [...] r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia (w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania) danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, w szczególności poprzez: - udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącą oraz jej męża z tytułu emerytury; - przedłożenie aktualnego zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem wskazanym na formularzu PPF, jako miejscem zamieszkania wnioskodawcy (tj. przy ul. [...] w B.); - doprecyzowanie na jakich warunkach zaciągnięty został przez skarżącą kredyt, opisany w rubryce 7 urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy PPF oraz wskazać na sposób i warunki spłaty kredytu oraz potencjalnych zaległości kredytowych (np. przesyłając odpis umowy kredytowej wraz z harmonogramem spłaty kredytu lub innym dokumentem z którego wynikałaby wysokość miesięcznej raty spłaty kredytu); - przedstawienie stosownych dokumentów potwierdzających fakt prowadzenia przeciwko skarżącej postępowania egzekucyjnego (np. stosowne zawiadomienia, postanowienia o zajęciu określonych praw majątkowych); - podanie orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania skarżącej (czynsz, opłaty za tzw. media, zakup żywności, środków czystości, leczenie i zakup leków, inne wydatki) i nadesłanie stosownych udokumentowanych dowodów wpłaty, fakturami VAT, paragonami, itp.; - jeżeli źródłem środków pieniężnych przeznaczanych na bieżące utrzymanie wnioskodawcy są pożyczki, to należy nadesłać kopie stosownych umów, jeżeli źródłem tych środków jest pomoc finansowa osób trzecich, to należy nadesłać oświadczenia tych osób, potwierdzające ten fakt oraz miesięczną wysokość udzielanie pomocy. Powinny one zawierać dodatkowe oświadczenie, że składającym jej osobom znana jest treść art. 233 § 1 kodeksu karnego o odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy. Jeżeli wnioskodawca ma jakiekolwiek zaległości płatnicze z tytułu należności za czynsz i opłat za tzw. media, to fakt ten należy udokumentować stosownymi zaświadczeniami bądź innymi dokumentami (np. wydanymi przez zarządcę budynku). W odpowiedzi na to wezwanie, skarżąca nadesłała do akt sprawy jedynie druczek obrazujący wysokość świadczenia emerytalnego w kwocie netto (801,99 zł) i druczek o wszczęciu egzekucji z nieruchomości z dnia [...] r., skierowany do skarżącej. Ponadto w piśmie przewodnim z dnia [...] r. skarżąca oświadczyła, że w miejscu jej zamieszkania zameldowana jest tylko ona razem ze swoim mężem, a kredyt zaciągnięty przez skarżącą jest kredytem hipotecznym, który jest obecnie windykowany przez komornika. Jednocześnie koszty utrzymania wynoszą około 1.000 zł miesięcznie. Postanowieniem z 27 czerwca 2018 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu stwierdził, że skarżąca nie wyjaśniła w sposób dostateczny swojego stanu majątkowego. Wykazała jedynie wysokość świadczenia emerytalnego pobieranego przez jej męża oraz wykazała, że toczy się aktualnie przeciwko niej postępowanie egzekucyjne (egzekucja z nieruchomości). Brak jest jednak, wbrew wezwaniu referendarza sądowego, informacji na jakich zasadach zaciągnięty został kredyt hipoteczny – czy rzeczywiście jego przedmiotem jest mieszkanie zajmowane aktualnie przez skarżącą i jej męża (czy rzeczywiście kredyt ten służy zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych skarżącej). Strona nie wykazała również jakie są koszty bieżącego utrzymania jej gospodarstwa domowego (czynsz za mieszkanie, opłaty za poszczególne media). Skarżąca nie wskazała, aby posiadała jakiekolwiek zaległości płatnicze. Nie stwierdziła, że korzysta z pomocy osób trzecich, czy też zaciąga jakiekolwiek zobowiązania od osób trzecich na bieżące utrzymanie. Skarżąca nawet nie oszacowała jakie są konkretne wydatki na poszczególne media, ile wynosi czynsz. Nie wskazała również, czy korzysta z czyjejkolwiek pomocy finansowej, czy rzeczowej. Wykazała jednak, że dochód jej wspólnego gospodarstwa zamyka się aktualnie w kwocie 802 zł, natomiast wydatki na mieszkanie wynoszą, wg. jej oświadczenia, około 1.000 zł. Z tego wynika, że kwota 1.000 zł nie obejmuje wydatków na zakup żywności, środki czystości, odzież, czy też leki. Należy więc stwierdzić, że dochód gospodarstwa domowego wykazany przez skarżącą w żaden sposób nie bilansuje się z ponoszonymi przez nią wydatkami – gdyż oprócz wydatków na mieszkanie w kwocie około 1.000 zł miesięcznie skarżąca ponosi inne wydatki (np. na zakup żywności) przy dochodzie w kwocie 802 zł netto na miesiąc. W tej sytuacji rodzi się pytanie, skąd skarżąca czerpie środki finansowe "do życia", innymi słowy "z czego żyje". Kwestia ta nie została w żaden sposób wyjaśniona. W sposób wyraźny bowiem wydatki strony przekraczają deklarowany przez nią dochód jej gospodarstwa domowego. Na koniec referendarz sądowy stwierdził, że w niniejszej sprawie występują istotne luki w dokumentacji źródłowej stanu majątkowego skarżącej, które uniemożliwiają rozpoznającemu wniosek dokonanie rzetelnej analizy tego stanu. Od powyższego orzeczenia A. B. wniosła w ustawowym terminie sprzeciw. Do sprzeciwu nie dołączyła żadnej dokumentacji. Jedynie w treści sprzeciwu stwierdziła, że nie ma żadnych dochodów i żyje na łasce rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje Stosownie do treści art. 260 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r. zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2015 r., poz. 658), wniesienie sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy, który nie został odrzucony ma ten skutek, że postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd rozstrzyga ją w drodze postanowienia, na które przysługuje zażalenie. Należy w tym miejscu zauważyć, że ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości sądu (W. Chróścielewski, J.P. Tarno: Postępowanie administracyjne i postępowanie przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004). A zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres określony przez stronę powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W takiej sytuacji sąd rozpoznaje złożony w sprawie wniosek, w tym wypadku wniosek o przyznanie prawa pomocy. Powyższe sprowadza się do ustalenia, czy spełniona została określona w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a. przesłanka zwolnienia strony skarżącej w zakresie całkowitym czy też nie. Zgodnie z treścią powołanego przepisu przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a., może mieć miejsce jedynie wtedy, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wynika bowiem z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a., wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej takiego prawa. Z zawartego w art. 246 § 1 p.p.s.a. określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania jej prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Ma ona istotne znaczenie w sprawie, albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową, której przykładowy katalog zawiera § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257). Podobnie art. 252 § 1 ustawy p.p.s.a. nie pozostawia wątpliwości co do tego, że informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy powinny być przekonująco umotywowane. Dlatego też od stron ubiegających się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat ich stanu majątkowego oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów, w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa i możliwości płatnicze. To bowiem na podstawie przedłożonych dokumentów źródłowych musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, że wnioskodawca nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Odnosząc powyższe uwagi do realiów rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że brak jest podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia jej adwokata. W sprawie bowiem pozostaje nadal wiele niewyjaśnionych kwestii, które uniemożliwiają uwzględnienie złożonego wniosku. Pojawiające się w rozpatrywanej sprawie wątpliwości wynikają z braku zastosowania się skarżącej do wezwania z dnia [...] r., albowiem twierdzenia zawarte w formularzu PPF nie zostały w jakikolwiek sposób poparte materiałem źródłowym. Strona nie nadesłała do akt żadnych dokumentów źródłowych potwierdzających oświadczenia zawarte na druku urzędowego formularza PPF poza wykazaniem jedynie wysokości świadczenia emerytalnego pobieranego przez męża i zawiadomienia o wszczęciu egzekucji z nieruchomości i wezwanie do zaplata długu z [...] r. Sąd stanął na stanowisku, iż sytuacja materialna A. B. na którą powoływała się ona w formularzu PPF nie została udowodniona. Jak już bowiem zwrócono uwagę, skarżąca nie wyjaśniła należycie swojej sytuacji materialnej, a to właśnie ta ostatnia stanowi podstawę oceny w zakresie zasadności wniosku o prawo pomocy. Dofinansowanie przez Państwo ma charakter wyjątkowy i dlatego okoliczności jego przyznania nie mogą budzić jakichkolwiek wątpliwości. Jeśli zaś takowe się pojawią i nie zostaną przez stronę rozwiane, to musi ona liczyć się z odmownym załatwieniem jej wniosku. Mając na uwadze powyższe, nie można przyjąć, iż skarżąca ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata, dołożyła należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ich ponieść. Tymczasem uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8). Wobec powyższego, Sąd na podstawie art. 245 § 3 p.p.s.a i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., postanowił jak na wstępie.