III SA/Gl 389/12

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 22 października 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi "A" s.c. w G. T. R. i J. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług (skargi o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 lutego 2005 r., sygn. akt I SA/Ka 2306/03) w kwestii wniosku o przyznanie stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W skardze inicjującej niniejsze postępowanie sądowoadministracyjne zawarty został wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu nadesłanego urzędowego formularza PPPr, strona oświadczyła, że spółka nie posiada majątku i pozostaje bezczynna gospodarczo od 2001 r. W bieżącym roku, spółka została już zwolniona przez WSA od ponoszenia kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 13 września 2012 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie i udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. Wezwanie to miało również na celu wykazanie stanu majątkowego wspólników skarżącej spółki oraz osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. Przesyłka zawierająca to wezwanie, została doręczona na adres J. T. (reprezentującego w niniejszym postępowaniu także T. R. ) w dniu [...] r. W dniu [...] r. wpłynęło do tutejszego Sądu pismo J. T. , w którym stwierdził on, że wniosek w przedmiotowej sprawie został sporządzony na urzędowym druku i zawierał wszystkie potrzebne dane. Został on wypełniony pod rygorem odpowiedzialności karnej. W piśmie tym zarzucono obejście art. 255 P.p.s.a. i zamiast oświadczenia strony, zażądano szeregu zaświadczeń. Strona jest tymczasem świadoma wszelkich negatywnych konsekwencji, w szczególności ewentualnego zatajenia prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek. Z kolei udokumentowaniem zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej w 2001 r. przez wnioskodawcę jest brak jakichkolwiek wpłat z tytułu podatku VAT lub dochodowego. Żądanie przedłożenia zaświadczenia na tę okoliczność jest sprzeczne z wyraźnym przepisem prawa (art. 255 P.p.s.a.). W podsumowaniu pisma zawarto stwierdzenie, że WSA w Gliwicach w sposób nieupoważniony zamienia ustawowy wymóg złożenia oświadczenia na wymóg złożenia całej masy zaświadczeń. W tej sytuacji, wezwanie z dnia 13 września 2012 r. jest li tylko zabiegiem zmierzającym do wydłużenia postępowania. Jednocześnie do akt sprawy nie wpłynęły żadne dokumenty, ani materiały źródłowe, o które strona była wzywana pismem z dnia 13 września 2012 r. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje. Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270) – zwanej dalej "P.p.s.a." – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżąca spółka składając wniosek o prawo pomocy, zażądała przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku "A"s.c. w G. T. R. i J. T., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżąca złożyła jedynie wniosek o prawo pomocy na urzędowym formularzu PPPr i nie udowodniła w żaden sposób, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy. Skarżąca w ogóle nie wykazała jaki jest jej aktualny, obecny stan majątkowy. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że sytuacja procesowa spółki cywilnej jest specyficzna. Generalnie, spółka cywilna, jako jednostka organizacyjna nieposiadającą osobowości prawnej, nie posiada również zdolności sądowej (tj. zdolności do bycia stroną postępowania sądowego), ani zdolności procesowej (tj. zdolności do podejmowania czynności procesowych w postępowaniu sądowym). Wyjątkiem są jednak postępowania podatkowe, których przedmiotem są zobowiązania podatkowe w podatku od towarów i usług oraz w podatku akcyzowym. W tym przypadku spółka cywilna jest adresatem decyzji podatkowej, którą to decyzję może zaskarżyć do sądu administracyjnego. W tej kategorii spraw spółka cywilna posiada zatem zdolność sądową i procesową w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Obowiązek ponoszenia kosztów sądowych w takiej sprawie ma spółka cywilna. Podmiot ten skorzystał w przedmiotowej sprawie z przysługującego mu uprawnienia do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Tylko w tym zakresie spółka cywilna traktowana jest w zakresie prawa pomocy jak osoba prawna. Natomiast oceniając stan majątkowy wnioskodawcy, będącego jednostką organizacyjną nie posiadającą osobowości prawnej, należy jednak uwzględnić także stan majątkowy konkretnych osób fizycznych tworzących daną jednostkę – w tym przypadku konieczne jest ustalenie stanu majątkowego wspólników spółki cywilnej. Jest to sytuacja odmienna aniżeli w przypadku osób prawnych (np. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, czy spółki akcyjnej), czy jednostek organizacyjnych nie mających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje jednak zdolność prawną (np. osobowe spółki prawa handlowego). W przypadku oceny stanu majątkowego tych podmiotów, bada się jedynie stan majątkowy tych jednostek organizacyjnych, bez analizy stanu majątkowego konkretnych osób fizycznych tworzących te jednostki organizacyjne. W tej sytuacji pismem z dnia 13 września 2012 r. J. T., reprezentujący także wspólnika T. R. , został wezwany do wykazania odpowiednimi dokumentami i zaświadczeniami aktualnej, rzeczywistej sytuacji majątkowej spółki cywilnej, ale także i sytuacji majątkowej wspólników, którzy tworzą tą spółkę cywilną. Z tego powodu J.T. został zobligowany także do wykazania ich dochodów miesięcznych, wraz z podaniem ich źródeł, nadesłania zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych złożonych przez wspólników skarżącej spółki (i ich małżonka) za rok 2011 oraz przedłożenia wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez wspólników skarżącej spółki. Odnośnie wyciągów i wykazów z rachunków bankowych wyraźnie zaznaczono, że chodzi w tym przypadku także o prywatne rachunki bankowe, a więc o takie, które nie są związane z prowadzoną przez wspólników działalnością gospodarczą. Stanowisko takie było tym bardziej uzasadnione właśnie tym, że skarżąca spółka wg oświadczeń zawartych na druku urzędowego formularza PPPr faktycznie nie prowadzi aktualnie działalności gospodarczej. W odpowiedzi na to wezwanie nie zostały jednak nadesłane żadne dokumenty. Reakcją wnioskodawcy na przedmiotowe wezwanie było jedynie pismo, które wpłynęło do tutejszego Sądu w dniu 3 października 2012 r. W piśmie tym, wnioskodawca polemizował z procedurą obowiązującą przy rozpoznawaniu wniosków o przyznanie prawa pomocy. Odnośnie "zarzutów" zawartych w piśmie J. T. , należy stwierdzić, co następuje: Generalną zasadę postępowania sądowoadministracyjnego normuje art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którym to same strony ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (chodzi o sprawy objęte ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych, unormowanych głównie w art. 239 P.p.s.a.). Prawo pomocy jest instytucją proceduralną, która tworzy wyłom od tej generalnej zasady postępowania sądowoadministracyjnego. W sytuacji, w której stronie zostanie przyznane prawo pomocy, koszty postępowania sądowego są pokrywane z budżetu państwowego. Fakt ten powoduje, że korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, a więc wtedy, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Odnosi się to więc do sytuacji, w których wnioskodawca nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stąd ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa właśnie na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy, co wynika z art. 246 § 2 P.p.s.a. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zatem zawierać oświadczenie strony, obejmujące między innymi dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym (art. 252 § 1 P.p.s.a.). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia referendarzowi lub Sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Jednakże, zgodnie z art. 255 P.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak stwierdzono wyżej, w przypadku spółki cywilnej, należy poddać analizie również stan majątkowy osób fizycznych, będących wspólnikami takiej spółki, oraz osób, z którymi pozostają one we wspólnym gospodarstwie domowym. Dane zawarte na urzędowym druku formularza PPPr są całkowicie ogólnikowe – szczególnie w niniejszej sprawie. Brak tym danym jakiejkolwiek precyzji, czy też ścisłości. Dane te ograniczają się jedynie do ogólnikowego stwierdzenia, że spółka nie posiada majątku i pozostaje bezczynna gospodarczo już od 2001 r. Poza tym zawarte jest we wniosku stwierdzenie, że spółka nie posiada żadnych rachunków bankowych, a w tym roku została już zwolniona przez WSA z kosztów sądowych. Tak ogólnikowe dane uniemożliwiają dokonanie jakichkolwiek ustaleń w aspekcie rozstrzygnięcia wniosku o prawo pomocy, tym bardziej, że w przypadku spółki cywilnej, należy uwzględnić również aktualny stan majątkowy osób fizycznych będących wspólnikami spółki cywilnej (tworzących tę spółkę) oraz osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym (czyli osób tworzących ich rodzinę). Do wykazania aktualnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy nie wystarcza samo jego oświadczenie, tym bardziej tak pobieżne oświadczenie, które w ogóle nie obejmuje istotnych danych. Właśnie w tej sytuacji zastosowanie w przedmiotowej sprawie znalazła norma zawarta w art. 255 P.p.s.a. Regulacja ta umożliwia zobowiązanie wnioskodawcy do tego, aby w zakreślonym terminie złożył dodatkowe oświadczenie lub przedłożył dokumenty źródłowe dotyczące jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Rozpoznając wniosek o prawo pomocy, należy ocenić stan majątkowy wnioskodawcy, a następnie podjąć stosowną decyzję w przedmiocie przyznania, bądź odmowy przyznania prawa pomocy. Dla dokonania rzetelnej oceny stanu majątkowego potrzebne jest jego wykazanie przez wnioskodawcę za pomocą stosownych dokumentów, czy też zaświadczeń. Tymczasem wnioskodawca z góry założył, że do rozpoznania wniosku w sprawie wystarczą jedynie jego oświadczenia zawarte na druku urzędowego formularza PPPr. W tym stanie rzeczy trudno podzielić stanowisko wnioskodawcy, w którym "zarzuca" on rozpoznającemu wniosek o prawo pomocy "obejście" art. 255 P.p.s.a., czy też żądanie przedłożenia zaświadczeń na określone okoliczności, jako sprzeczne z tym przepisem. Tym bardziej brak jest jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia, że doszło w ten sposób do "nieupoważnionej" zmiany ustawowego wymogu "złożenia oświadczeń na wymóg złożenia całej masy zaświadczeń". Działanie polegające na zastosowaniu procedury przewidzianej w art. 255 P.p.s.a. było właśnie działaniem zmierzającym do zebrania materiału dowodowego pozwalającego na wszechstronne i rzetelne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z pewnością nie miało to działanie na celu wydłużenie postępowania w przedmiocie rozpoznania tego wniosku. Tego typu twierdzenia są bezpodstawne. Na marginesie należy jeszcze zaznaczyć, że w bieżącym roku, nie zostało przyznane wnioskodawcy prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Ostatnie rozstrzygniecie tutejszego Sądu w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych wnioskodawcy zapadło w dniu 7 marca 2011 r., w sprawie o sygn. akt: III SA/Gl 555/08. Tymczasem, przyznanie prawa pomocy w innych sprawach sądowych, nie może samo w sobie stanowić argumentu uzasadniającego tożsame rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. Zgodnie bowiem z wielokrotnie wypowiadanym w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądem, nie do przyjęcia byłaby sytuacja, gdyby sąd rozpoznający sprawę, dla zachowania jednolitej linii orzeczniczej, rozstrzygał nie na podstawie akt tej sprawy, lecz w oparciu o stanowisko wyrażone w podobnej sprawie przez inny skład orzekający (por. postanowienia NSA: z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. akt. I FZ 516/08, Lex nr 551930, z dnia 27 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 255/10 dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Poza tym, orzeczenie to zapadło ponad półtora roku temu. Opiera się ono na stanie majątkowym z tego okresu. Tymczasem rozpoznając wniosek o prawo pomocy w konkretnej sprawie, należy ustalić aktualny, obecny stan majątkowy wnioskodawcy. Podsumowując, strona świadomie uchyliła się od obowiązków nałożonych na nią w toku postępowania wpadkowego w przedmiocie przyznania jej prawa pomocy. Zaniechanie strony uniemożliwiło w efekcie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie jest bowiem możliwe rozstrzygnięcie takiego wniosku oraz stwierdzenie, czy wnioskodawca spełnia w konkretnej sprawie przesłanki warunkujące uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy – bez wykazania aktualnego stanu majątkowego. Tymczasem, uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.